كونفۋسينى (孔夫子) العىلشىندار Confucius، ال اراب ەلدەرى Con-fu-ci دەپ اتايدى، ال كىم كونفۋسيدىڭ شىڭ ەسىمىن بىلەدى، كوبى بىلەتىنى كوپ ەسىمدەرىنىڭ ىشىندەگى ايتىلاتىن كۋن-زى (孔子) بوپ سانالادى. نەگىزىندە كونفۋسيدىڭ 5 ەسىمى بار. سول ەسىمدەرىنىڭ دە ءوزىنىڭ كىشىگىرىم شىعۋ تاريحى بار.
كونفۋسي ب.ز.د. 551 جىلى چجۋنني ەسىمى سيز زۋويي (قازىگى كونفۋ،شاندۋن) (鲁国陬邑（今山东曲阜) قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ۇلى ويشىل ، ساياساتكەر ، اعارتۋشى جانە دە كونفۋسي مەكتەبىنىڭ (儒家学派) نەگىزگى قالاۋشىسى. كونفۋسيدىڭ ءبىرىنشى اتاۋى (شىن اتى) كۋن سيۋ (孔丘) ، سيۋ (丘) ول جۇڭگو دا كىشى تاۋ دەگەن ماعىنا بەرەدى.بۇل اتىن قويىلۋ سەبەبى: «تاريحي جازبالار: كونفۋسي وتباسى» -دا كونفۋسيدى نەگە كون سيۋ دەپ اتاعاندىعى تۋرالى وتە ناقتى جازبا بار: ول الدىمەن پولدەر (圩顶) شىڭىندا دۇنيەگە كەلگەن، سوندىقتان ونى سيۋ دەپ اتاعان. بۇل دەگەنىمىز: كونفۋسي دۇنيەگە كەلگەندە ونىڭ باسى توبەدەن ورتاسىنا دەيىن باتىپ كەتكەن، سوندىقتان ونى كۋن سيۋ (孔丘) دەپ اتاعان. ال كەيبىر دەرەكتەردە ايتىلۋ بويىنشا كونفۋسيدىڭ اكەسى ليانگ حە لۋدا گەنەرال بولعان، ونىڭ توعىز قىزى جانە ءبىر ۇلى بولعان. ەر ادامدار ايەلدەردەن جوعارى بولعان كەزدە، قىزدار كەمسىتۋگە ۇشىرادى، ال شۋ ليان حەنىڭ ءبىر عانا ۇلى بولدى جانە اقساق بولدى، سوندىقتان شۋ ليان حە وتە نارازى بولدى. سوندىقتان ول ايەلى ەكەۋى قۇدالاردان تاعى ءبىر ۇل سۇراۋ ءۇشىن وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى ني سيۋ (尼丘) تاۋىنا بىرنەشە رەت باردى. كەيىنىرەك ول كونفۋسيدى دۇنيەگە اكەلدى.سوسىن ونىڭ اتىن سيۋ دەپ قويعان دەگەن.
ال ەكىنشى اتىنا كەلسەك ول كونجونني (孔仲尼) ، بىلاي اتالۋدىڭ سەبەبى جونني (仲尼) ەجەلگى جۇڭگو دا ەكى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى،كونفۋسيدان ۇلكەن ءبىر اعاسى بار بولعاندىقتان، ونى كونجونني دەپ اتادى.كەيبىر دەرەكتەردە كونفۋسيدىڭ اناسى كونگتى سۇيىكتىسىمەن قاشىپ بارا جاتقاندا ءۇيدىن ماڭىنداعى ەكىنشى تاۋدىڭ ورتاسىنا كەلگەن كەزدە بوسانعان دەپ ايتادى. ەكىنشى؛ ني: تاۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.ءۇشىنشى اتاۋىنا كەلسەك ول كۋن-زى (孔子) ، نە ءۇشىن كۋن-زى دەپ قويىلعانىنا ناقتى تاريحي دەرەكتەر جوق ،كوپگەن جورامالاعان بولعان بولاتىن. 1ء-شى جوراما «زى» - ەرەسەك ادامنىڭ قۇرمەتپەن اتالاتىن اتى. مەملەكەتتەر كەزەڭىندە كەز-كەلگەن ەرەسەك ادامدى «زى» دەپ اتاۋعا بولادى، جانە ول باسقالاردىڭ ءوزىن «زى» دەپ اتاعانىن قالايدى، ويتكەنى «زى» دەپ اتاۋ ول ءبىر مارتەبە بولىپ سانالادى. 2ء-شى جوراما ول «زى» - ەجەلگى داۋىردە مۇعالىمدەردى نەمەسە ادامگەرشىلىگى مەن ءبىلىمى بار ادامداردى شاقىرۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن قۇرمەتتى ەسىم.كونفۋسيدەن باسقا مەنسي، چجۋانسزي، موزي، لانسى جانە ت.ب. نەگىزىندە كوپتەگەن ادامداردىڭ كوزقاراسى بويىنشا ەجەلگى اۋليەلەردىڭ ەسىمدەرى ولاردىڭ فاميليالارىنا «زى» ءسوزىن قوسۋدىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى، ءبىراق بۇل تۇسىنىك بەلگىلى ءبىر ماعىنادا تولىعىمەن دۇرىس ەمەس. كونفۋسيدىڭ كون دەگەن تەگى بولماعاندىقتان، ونىڭ العاشقى تەگى زى بولعان، سوندىقتان كونفۋسيدىڭ اتى «子» ءسوزى قوسىلعان دەگەن.ال ءتورتىنشى اتاۋى ول كونفۋسي (孔夫子) ، ( فۋسي (夫子) ول ەجەلگى جاماندا ەر ادامدارعا ارنالعان ەسىم، نەگىزىنەن ەر ادامدارعا قۇرمەتپەن قارايتىن ەسىم بولعان، سونىمەن بىرگە عالىمدار مەن مۇعالىمدەرگە جۇگىنگەن. كونفۋسي بۇكىل ءومىرىن ءبىلىم بەرۋگە ارنادى. ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ سوزدەرى مەن ىس-ارەكەتتەرىن ونىڭ شاكىرتتەرى مەن رەپوست-شاكىرتتەرى قۇراستىرعان.كونفۋسيدىڭ شاكىرتتەرى كونفۋسيدى ( « فۋسي» ۇستاز) دەپ ءجيى اتايدىڭ بولعان .بەسىنشى اتاۋىنا كەلەتىن بولساق ول داناكوز (圣人) دەپ اتاعان، بۇلاي اتاۋدىڭ سەبەبى «شەن» (圣) ءسوزى ەجەلگى داۋىردەگى دانالىقتى بىلدىرەدى. كونفۋسي پوەزيا مەن كىتاپ وقىدى، التى ونەرگە باۋلىدى، ءۇش مىڭ شاكىرتى، جەتپىس ەكى (贤人 (اقىلدى ادام) بولدى جانە جوعارى بەدەلگە يە بولدى، ەجەلگى زامانداردا ول ءبىلىمدى جانە «اۋليە» رەتىندە دانا ادام رەتىندە تانىلدى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ستۋدەنتى تىلەبالدى اقب ۇلىت، اعا وقىتۋشى ۋ.ا. تۋنگاتوۆا