وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان: تۇ-43 توپ ستۋدەنتى دوسمۋحانبەت اسەم بولاتبەك قىزى
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى
گالوگەندەرمەن قوسىلىستار
ليتي گولوگەندەرمەن تىكەلەي قوسىلادى، حلرومەن ارەكەتتەسكەندە ىلعال ىزدەرىنىڭ اسەرىنەن تۇتانۋ ءبايقالادىۇ ليتي ءحلوريدى – اق كريستالدى زات، وتە ىلعالتارتقىش، بالقۋ تەمپەراتۋراسى 6140س. ليتي ءحلوريدى بۋىنىڭ سەرپىمدىلىگى تەمپەراتۋرادان كەلەسىدەگىدەي تاۋەلدى (1 سۋرەت).
1 سۋرەت - ليتي ءحلوريدى بۋىنىڭ تەمپەراتۋراعا بايلانىسى
ۆ. ي. سپيسىن قىزمەتكەرلەمەن ءتۇرلى گاز ءتارىزدى ورتانىڭ ليتي حلوريدىنە اسەرىن زەرتتەدى.
تاجىريبيەنى 8000س – دا، ياعني ليتي ءحلوريدا اۋادا ايدالمايتىن جاعدايدا وتكىزە وتىرىپ، ءليتيدىڭ (رۋديدي مەن سەزيس سياقتى) بالقۋىنىڭ موليارلى جىلدامداعىنىڭ سۋ بۋىنىڭ اعىمىندا 84،6% وسەتىنىن دالەلدەدى. سۋلى بۋ اعىمىنا قاراعاندا، اممياكتى ورتادا بۋلانۋ جىلدامجعى تومەن، اۋاداعىدان جوعارى. تاجىريبيە جاعدايىنداعى بۋلانۋ جىلدامدىعى گاز اعىمىنىڭ جىلدامدىعىنان تاۋەلدى. ليتي ءحلوريدىنىڭ سۋلى ەرىتىندىلەرىن قىزدىرعاندا ونىڭ سۋ بۋىمەن سۋلانۋ بولمايدى.
ليتي ءحلوريدى ەلەمەنتتەردى قوسۋ كەزىندە تۇزەدى، ءبىراق ونى پراكتيكادا ليتي كاربوناتىن تۇز قىشقىلىندا ەرىتۋ ارقىلى الادى.
ليتي ءحلوريدى سۋدا وتە وڭاي ەريدى: 00س – دا ونىڭ ەرىگىشتىگى 69،2گ/100ش.، ال 1000س 128،4گ/100گ سۋدا. سۋلى ەرىتىندىمەن LiCl ءبىر، ەكى ءۇش مولەكۋلا سۋمەن كريستالدانادى تۇراقتىراعى مونوگيدارت LiCl H2O. ليتي ءحلوريدى ناتري جانە كالي حولريدىنەن ەرەكشەلىگى ونىع ەتيل سپيرتىندەيجانە باسقادا ەرىتكىشتەردە ەرۋى. LiCl وندىرىستىك ماڭىزى بار، ءليتيدى مەتالل تۇرىندە الۋ ءۇشىن بالقىتىلعان ليتي ءحلوريدىن ەلەكتروليزدەيدى. سونىمەن قاتار LiOH الۋ ۇشىندە قولدانىلادى. سونىمەن بىرگە، ليتي ءحلوريدىن جوعارىعا ىلعالتارتقىش ونى ااۋنى كونديسيونيرلەيتىن قوندىرعىلارعا قاجەت ەتەدى.: ىلعالدىلىققا جانە تەمپەراتۋراعا تاۋەلدىدىگىنە بايلانىستا LiCl ىلعال جۇتادى نەمەسە بولەدى. قانىققان LiCl ەرىتىندىسىندەگى سۋ بۋى قىسىمى قاتتى فازا – مونوگيدرات (LiCl H2O) تەمپەراتۋردان كەلەسىدەگىدەي تاۋەلدى.
|
تەمپەراتۋرا،0س |
23،90 |
29،90 |
34،90 |
39،90 |
44،90 |
54،84 |
|
قىسىم،مم سىناپ باع |
2،63 |
2،93 |
5،32 |
7،26 |
9،82 |
18،70 |
ليتي ءبروميدى جانە ءيوديدى 549 جانە 4530س-دا بالقيدى جانە سۋداعى ەرىگىشتىگى جوعارى حلوريدكە قاراعاندا: Lىۆگ -ەرىگىشتىگى 143، ال يوديد - 151 گ/ 100گ سۋدا 00س. سۋلى ەرىتىندىدەن بروميد جانە يوديد كريستاللوگيدرات كۇيىندس كريستالدانادى.Liۆگ، LiI سپيرتتە، اسەتوندا جانە ورگانيكالىق ەرىتكىشتەردە ەريدى. سۋسىز Liءى الۋ ءۇشىن 800-850°س جانە 0،01 مم.سىناپ باع. سپيرتتە، اسەتوندا ايداۋ ءادىسى ۇسىنىلادى.
قاراستىرىلعان ءۇش ليتي گالوگەنيدتەرى اممياكپەن قوسىلعاندا وڭاي ءونىم بەرەدى: ليتي گالوگەنيدتەرىنىڭ ءبىر مولەكۋلاسىنا 1-دەن 5-كە دەيىنگى مولەكۋلاسى بار اممياكاتتىڭ ءار ءتۇرلى قۇرامى بەلگىلى.
ليتي باسقا گالوگەنسۋتەكتەرىنەن ونىڭ ءفتوريدى ەرەكشەلەنەدى Liع. ول اق كريستالدى زات، ىلعالتارتقىش ەمەس جانە سۋدا از ەريدى: 0،27گ/100گ سۋدا 18°س، بالقۋ تەمپەراتۋراسى 870°س، قايناۋ تەمپەراتۋراسى 168گ0س، سونىمەن قاتار ليتي ءفتوريدى قيىن بالقيتىن جانە قيىن قاينايتىن بارلىق ليتي گالوگەنيدتەرى ىشىندە Liع، بۋ قىسىمى 1000°س تەمپەراتۋراعا دەيىن ازداپ وزگەرەدى، ءبىراق 1100-1200°س فتوريد بۋلانا باستايدى. ەگەر Lع بالقىتقىش قىشقىلمەن وڭدەسە، وندا قىشقىلدى فتوريد LiHF2 نەمەسە LiFHF تۇزىلەدى، ول سۋدا ەرىتكەندە نەمەسە اۋادا نع بولەدى. Liع كريستالدارى وپتيكادا قولدانىلا باستاعان، سەبەبى ۋلترافيولەتتى ساۋلەلەردى وتە جاقسى وتكىزەدى.
سۋتەكپەن، ازوتپەن، كومىرتەكپەن جانە كۇكىرتپەن قوسىلىستارى
ليتي قىزدىرعاندا سۋتەكپەن Liن گيدريد تۇزە وتىرىپ ارەكەپەسەدى. اسىرەسە رەاكسيا 710-7200 س تەمپەراتۋرادا جىلدام وتەدى، ودان جوعارى تەمپەراتۋرادا گيدريد ديسسوسياسيالانادى. ليتي گيدريدى اق كريستالدى زات، 6800 س-دا بالقيدى بالقىعان ليتي گادريدى ەلەكتر توعىن وتكىزەدى، انودتا سۋتەك بولىنەدى. سۋ قاتىسىندا ليتي گيدريدى مىنا رەاكسيا بويىنشا ىدىرايدى:
LiAlH4 + BF3 →LiBH4 + AlF4
ليتي گيدريدىن تەحنيكالىق الۋ وڭايلىعى نەمەسس ونىڭ بولمە تەمپەراتۋراسىنداعى جوعارى تۇراقتىلىعى ليتي گيدريدىن سۋتەكتە "كونتەينەر" رەتىندە قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى: سۋتەك گيدريد تۇرىندە ساقتالادى جانە كەرەگىنشە گيدريد ىدىراتىپ الىنادى.
سوڭعى ۋاقىتتا ليتي-اليۋميني قوس گيدريدكە Liءاىن4 كوپ كوڭىل بولىنۋدە، ول اليۋموگيدريد دەپ اتالادى. بۇل قوسىلىس ليتي گيدريدىن اليۋميني حلوريد ەرىتىندىسىن ەفيردە ارەكەتتەستىرۋ ارقىلى الادى.
ليتي اليۋموگيدريدى ءتۇسسىز، كريستالدىق زات، 125° س-تان جوعارى ەمەس تەمپەراتۋرادا تۇراقتى. سۋ اسەرىنەن ول ىدىرايدى سۋتەك بولىنەدى. ليتي اليۋموگيدريدى كۇشتى توتىقسىزداندارعىش جانە ورگانيكالىق حيميادا كەڭ قولدانىلادى.
اليۋموگيدريد الۋ ءۇشىن ۇساق ديسپەرستى ليتي گيدريدىنە 0-40 س-دا ەفيردەگى اليۋميني حلوريد ەرىتىندىسىن اقىرىنداپ قويۋ ۇسىنىلادى؛ جوعارىراق تەمپەراتۋرادا ءاليۋمينيدىڭ توتىقسىزداناتىنى بايقالادى، ال 28-30°س-دا بارلىق قوسپا قارايادى.
ماڭىزدى قوسىلىستارى ليتي بورگيدرات Lءىۆن4،ليتي اليۋموگيدريدى جانە بور ءفتوريدىنىڭ اراسىنداعى رەاكسيا ارقىلى الىنۋى مۇمكىن:
LiAlH4 + BF3 →LiBH4 + AlF3
بۇل اق، كريستالدى زات، ۇشقىش ەمەس، ءبىراق سۋدا جانە سپيرتتە وڭاي ىدىرايدى. بوروگيدريد تۇز قىشقىلمەن ارەكەتتەسەتىن سۋتەك بولىنەدى جانە ديبوران ۆ2ن6 تۇزىلەدى. بوروگيدراتتاردى سۋتەك ورنىنا دەيتەري نەمەسە تريتي، اتومدارىمەن الىنادى - بورودەيتەريد جانە ءبوروتريتيدى، سۋتەك-تىڭ بوروگيدراتتاعى قۇرامى 19%-پەن جاي بوروگيدريدتە 4%-كە بوروتريگيدكە دەيىن وسەدى.
ليتي ءنيتريدىنىڭ Li3N ءتۇزىلۋى بولمە تەمپەراتۋراسىندا وتەدى جانە تەمپەراتۋرانى 250°س-عا دەيىن جوعارلاتساق كۇشەيەدى. ليتي ءنيدريدى - قويۋ قارا جاسىل ءتۇستى كريستالدى، ءونىم، مەتالدىق جىلتىرى بار. جارىق تۇسكەندە ءرۋبيندى قىزىل كريستاللعا اينالادى.
ليتي ءنيتريدى 845°س-دا بالقيدى. سۋمەن ىدىراۋ رەاكسياسى:
Li3N + 3HO2 →3LiH +NH3
ليتي ءنيتريدى قىزدىرعاندا عe، سu، Nءى، رt-نى جانە كۆارس پەن فارفوردى بۇزادى. قىزدىرعاندا سۋتەكتى ورتادا نيتريد گيدريدكە اۋىسادى:
Li3N + 3H2 →3LiH + NH3
رەاكسيا قايتىمدى، ونىڭ باعىتى تەمپەراتۋراعا بايلانىستى. ارالىق قوسىلىستار رەتىندە ازيد LiH2 جانە يميد LiNH تۇزىلەدى. LiN ليتي ءازيدى بەلگىلى، ونىڭ ناتري ازيدىنەن ايىرماشىلىعى، قىزدىرسا مەتالدىق ليتي جانە ازوت تۇزە ىدىرايدى. ازيد سۋدا ەريدى جانە سۋلى ەرىتىندىدەن مونوگيدرات تۇرىندە كريستالدانادى.
ليتي كومىرتەكپەن رەاكسياعا تۇسۋگە قابىلەتتى (ۆاكۋۋمدە) ليتي كاربيدىن Li2C2 تۇزەدى. ليتي كاربيدى ءتۇسسىز نەمەسە سۇر كريستالدى زات، سۋمەن ەكپىندى ارەكەتتەسەدى. سوندا ليتي وكسيدكە دەيىن كۇيەدى، ال كومىرتەك بوس كۇيدە بولىنەدى. رەاكسيا اتىلۋى مۇمكىن. ەگەر ليتي كاربيدىن سۋ بۋىنا اقىرىنداپ ارەكەتتەستىرسە، وندا كاربيد ىدىراپ اسەتيلەن جانە ليتي وكسيدىنىڭ گيدراتىن ءتۇزۋ ارقىلى جۇرەدى.
پەريودتىق جۇيەنىڭ 1-توبى ەلەمەنتى رەتىندە ليتي كۇكىرتپەن سۋدا ەريتىن سۋلفيد تۇزەدى.
سۋلفيد كۇكىرت بۋىن مەتالدىق ليتيمەن ارەكەتتەستىرۋ ارقىلى الىنۋى مۇمكىن. ليتي ءسۋلفيدىنىڭ قاسيەتى ناتري سۋلفيدىنە ۇقساس، ليتي ءسۋلفيدى ءقازىر ءىس جۇزىندە قولدانبايدى.
سىناپپەن قوسىلىستارى جانە ليتي بالقىمالارى
ءليتيدىڭ سىناپتا ەرىگىشتىگى تۋرالى ءدال ماندەر جوق. ادەبيەتتەردە 0،03-تەن 0،07% ماس. ەرىگىشتىگى كەلتىرىلگەن. تەمپەراتۋرانى جوعارىلاتساق ەرىگىشتىگى جوعارىلايدى. ءليتيدىڭ سىناپپەن ينتەرمەتالدى قوسىلىس ءتۇزۋ ماڭىزدى.LiHg - بەرىك قوسىلىس، 600°س-دا بالقيدى. ليتي-سىناپ كۇيىنىڭ دياگرامماسى جاقسى زەرىتەلگەن.
ليتي ءتۇرلى مەتاددارمەن بالقىمانى وڭاي تۇزەدى، قوس جانە ودان كۇردەلى. ولاردىڭ كەيبىرەۋى پراكتيكادا ماڭىزدى.
بالقىمالاردى الۋ تۋرالى جانە ولاردىڭ قاسيەتىن كورسەتەتىن دياگراممالاردى ف.ي.شامراي مونوگرافياسىنان الۋعا بولادى.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ككلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.