ءليتيدىڭ فيزيكالىق جانە حيميالىق قاسيەتتەرى، وتتەكپەن قوسىلىستارى

وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان: تۇ-43 توپ ستۋدەنتى رىسمۇرات بولدىقىز مۇحتار قىزى
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى

 

ليتي - قالىپتى جاعدايدا گاز ءتارىزدى ەمەس ەلەمەنت.

مەتالدىق ءليتيدىڭ مەنشىكتى سالماعى 0،534، سوندىقتان ول بەنزيندە دە تۇتانادى. ناتري جونە كالي سياقتى ليتي ءالسىز سارى ءتۇسى، مەتالدىق جىلتىرى بار، ناتري كاليگە ۇقساس وتە جۇمساق.

ءليتيدىڭ نورمالدى پوتەنسيالى بەلگىلى پوتەنسيالدار ىشىندسگى تەرىس ءماندى. ول - 3،02 ۆ-كە تەڭ. مۇنداي ۇلكەن تەرىس پوتەنسيال ءمانى ليتي  يونىنىڭ جوعارى  گيدراتاسياسىمەن بايلانىستى. سوندىقتان ءليتيدى سۋلى ەرىتىندىدەن ەلەكتروليز ارقىلى ءبولۋ مۇمكىن ەمەس. تۇز بالقىمالارىندا ليتي پوتەنسيالى وڭ ءماندى — 2،1ۆ. العاش رەت مەتالدىق ءليتيدى دەۆي ليتي وكسيدىن ۆولت دىڭگەگى ارقىلى ىدىراتۋ جولىمەن الدى، ال كەيىنىرەك بۋنزەن مەن ماتتيسەن بالقىتىلعان حلوريد ەلەكتروليزى ارقىلى الدى (1855 ج.).

ليتي - تيپتىك مەتالل، ءبىراق باسقا سىلتىلىك مەتالداردان ەرەكشەلەنەدى جانە ماگنيمەن "دياگونالدار" ەرەجەسى بويىنشا ۇقساستىعى بار. Li⁺ جانە مg²⁺  يوندىق راديۋستارى  بىردەي  (0،78اº). ءليتيدىڭ مg-مەن ۇقساستىعى ونىڭ كەيبىر تۇزدارىنىڭ فوسفات جانە كاربوناتتارىنىڭ وتە از ەرىگىشتىگىنەن بايقالادى، لنتي باسقا سىلتىلىك مەتالدارعا قاراعاندا جانە ماگايگە ۇقساس اشۋداس تۇزە المايدى. بۇل قاسيەتتەرى ءليتيلى قوسىلىستى وندىرۋدە قولدانادى.

Lءى باسقا سىلتىلىك مەتالدارعا قاراعاندا جوعارى بالقۋ تەمپەراتۋراسىن كورسەتەدى جانە اۋامەن سالىستىرعاندا تۇراقتىراق. ءبىراق ليتي مەتالل تۇرىندە قولدانىلمايدى، سەبەبى ول اۋاداعى ازوتپەن Lءى₃N تۇزەدى. باسقا سىلتىلىك مەتالدارعا سويكەس سۋدى ىدىراتادى، ءبىراق ناتري مەن كاليگە قاراعاندا جانە رۋبيدي مەن سەزيگە قاراعاندا ازداپ ەنەرگيالى (بالقىمايدى جانە جارقىلى جوق).

ليتي فتور جانە حلورمەن قالىپتى تەمپەراتۋرادا قوسىلادى، سۋتەكپەن قىزدىرعاندا گيدريد Lءىن تۇزەدى. ليتي قىزدىرعاندا كومىرتەك وكسيدىمەن دە ارەكەتتەسەدى.

ءليتيدىڭ وسىنداي اكتيۆتىلىگىنە بايلانىستى بەزين جانە پارافين مايىمەن بىرگە ساقتاۋ كەرەك.

ءسۇيىتىلعان قىشقىلداردا ليتي تەز ەريدى، ءبىراق كونسەنترلى ن₂Sو₄ ونى اقىرىن ەرىتەدى، ال كونسەنترلى ازوت قىشقىلى ءليتيدى كۇشتى توتىقتىراتىنى سونشا، ول بالقىپ سوسىن جالىندايدى /1219/.

وتتەكپەن  قوسىلىستارى

ليتي وتتەكتە جانعاندا اق توتىق Lءى₂و تۇزىلەدى. سونىمەن Lءى باسقا سىلتىلىك مەتالداردان ەرەكشەلەنەدى، ولار پەروكسيدتى قوسىلىستار بەرەدى. كەيبىر مولشەرى Li₂و₂ء-نىڭ ليتي وكسيدىمەن بىرىگە تۇزىلەدى، ءبىراق ليتي پەروكسيدىنىن بەرىكتىگى، باسقا سىلتىلىك مەتالداردىڭ پەروكسيدتەرىنە قاراعاندا جوعارى ەمەس: 195°س-تا ول تولىعىمەن ليتي وكسيدىنە جانە وتتەككە ىدىرايدى. ليتي وكسيدىنىڭ ءتۇزىلۋ جىلۋى 142،3ككال/مول.

ليتي وكسيدى وڭاي، ءبىراق باسقا سىلتىلىك مەتالدار وكسيدىنە قاراعاندا ازداپ ەنەرگيالى، سۋمەن كەلەسى رەاكسيا بويىنشا تۇزىلەدى:

Lءى₂و+ن₂و → 2LiOن

رەاكسيا كوپ مولشەردە جىلۋ مولشەرى ءبولىنۋى مەن جۇرەدى: Lءى وكسيدىنىڭ، گيدروكسيدتەرىنىڭ ەرىگىشتىگى سۋداعى (مول/ل) باسقا سىلتىلىك مەتالل  گيدروكسيدتەرىنە قاراعاندا ازداۋ (15⁰C).

LiOH	5،3	RbOH	17،9
NaOH	26،4	CsOH	25،8
KOH	19،1

        

سۋلى ەرىتىندىلەردەن ليتي گيدروكسيدى ءبىر مولەكۋلا سۋى بار كريستاللوگيدرات تۇرىندە  كريستالدانادى Liون · ن₂و.

ەگەر ليتي گيدرووكسيدىن سۋتەك پسروكسيدىمەن وڭدەسە، ليتيدشش پەروكسيدتى قوسىلىستارىن الۋعا بولادى Liو₂ن₂و₂زن₂و، ونى ۆاكۋۋمدا كەپتىرسە سۋسىز ليتي پەروكسيدى تۇزىلەدى؛ كۇرامى باسقا پەروكسيدتى قوسىلىستا بەلگىلى - Li₂و₂-2ن₂و.

وتتەكتى  قىشقىلدىڭ تۇزدارى

ءليتيدىڭ ءتۇرلى تۇزدارى ليتي بار شيكىزتتى جانە ءليتيدىڭ اناليتيكالىق حيمياسىندا ماڭىزدى رول اتقارادى. جوعارىداعى كەيبىر تۇزداردىڭ ەرىگىشتىگى — كاربوناتتار، فوسفاتتار جانە باسقالاردىڭ - باسقا سىلتىلىك مەتالداردىڭ سايكەس تۇزدارىنا قاراعاندا ەرەكشەلەنەدى، سوندىقتان LiMg-گە جاقىن. تۇزداردىڭ ەرىگىشتىگىندەگى مۇنداي ايىرماشىلىق ءليتيدى تابيعاتتا بىرگە كەزدەسەتىن سىلتىلىك مەتالداردان بولۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. 1 سۋرەتتە ليتي سۋلفاتى جانە كاربوناتىنىڭ تەمپەراتۋراعا تاۋەلدى ەرىگىشتىگى بەرىلگەن، سالىستىرۋعا كالي سۋلفاتىنىڭ ەرىگىشتىگىنىڭ قيسىعى بەرىلگەن. كالي كاربوناتى ەرىگىشتىگىنىڭ قيسىعى ماسشتابتىڭ شەگىنە شىعادى، ونى تومەندەگى سانداردى قاراستىرىپ وناي كورۋگە بولادى:

 

تەمپەراتۋرا، 0س	0	10	20	25	30	100
سۋدىڭ ەرىگىشتىگى گ/100گ
Li2 CO3	1،53	1،42	1،33	1،27	1،18	0،66
K2 Cو3	-	109	110	-	121	056

Na جانە ك يوندارى قاتىسىندا جانە كومىرتەگى توتىعى قاتىسىندا ليتي كاربوناتىنىڭ ەرىگىشتىگى قوس جانە كومپلەكەتى قوسىلىستار ءتۇزىلۋى ناتيجەسىندە وسەدى. ليتي كاربوناتى سىلتىدە وڭاي ەريدى جانە ءليتيدىڭ باسقا تۇزدارىن الۋدا شيكىزات بولىپ تابىلادى. مىسالى:

Li₂سو₃+2نس1 -> 2Liس1+ن₂و+سو₂.

ليتي كاربوناتى وندىرىسىندەگى ماڭىزدى تۇز بولىپ تابىلادى، سەبەبى ءليتيدى كەندەردەن وندەۋ پروسەسى ونى از ەريتىن كاربونات تۇرىندە تۇنباعا تۇسىرۋمەن اياقتالادى.

1 سۋرەتتەن كورىنىپ تۇرعانداي ليتي سۋلفاتىنىڭ ەرىگىشتىگى قالىپتى تەمپەراتۋرالاردا كالي سۋلفاتى ەرىگىشتىگىنە قاراعاندا جوعارى جانە وعان تەك 100°س-دا عانا جاقىندايدى، سونداي جاعدايدا كالي سۋلفاتى ەرىگىشتىگى جوعارىلايدى. بۇل قاسيەت ليتي كەندەرىن وندەۋدە قولدانىلادى. ليتي باسقا سىلتىلىك مەتالدارعا قاراعاندا اشۋداس تۇزبەيدى، ناتري، كالي نە اممونيمەن قوس سۋلفات تۇزەدى.

تەمپەراتۋرا، ⁰

1 سۋرەت - ليتي سۋلفاتى مەن كارباناتىنىڭ تەمپەراتۋراعا بايلانىستى ەرىگىشتىگى

جاي سۋلفات ەرىتىندىلەرىنەن مونوگيدرات تۇرىندە LiSO₄ H₂O كريستالدانادى. باسقا كريستالدىق تۇرلەرى ليتي سۋلفاتى ءۇشىن بەلگىسىز. ليتيي باسقا سىلتىلىك مەتالدرعا ۇقساس تۇز تۇزەدى: LiHSO₄، ول قىزىدىرعاندا پيروسۋلفاتقا اۋىسادى LI₂C₂O؛ قالىپتى سۋلفاتتار ناتري، كالي جانە باسقا سىلتىلىك مەتالداردىڭ سۋتەك اعىنىنا توتىقسىزدانۋ مۇمكىن نەمەسە اممياكتى سۋلفيتكە دەيىن، توتىقسىزدانۋ تەمپەراتۋرالارى سىلتىلىك مەتالدىڭ سۋلبفاتترى ءۇشىن بىردەي (700⁰س – جۋىق سۋتەك جىنە 800⁰س – جۋىق اممياك).

Li₃PO₄ ليتي فوسفاتى 0،022گ  100گ  سۋدا ەريدى (0⁰س – دا)، Na₃PO₄ ەرىگىشتىگى 10،5گ  100گ  سۋدا (15⁰س)، K₃PO₄ 193،1گ  100گ سۋدا  (25⁰س).

كرەمني قىشقىلدىق ليتي سۋدۋ ەرىمەيتىن تۇز، ناتري جىنە كالي تۇزدارى جاقسى ەريدى (سۇيىق شىنى). كرەمني قىشقىلدىق ءليتيدىڭ ءتۇزىلۋى ءتىپتى، مەتالدىق ءليتيدىڭ كرەمني قىشقىلدىق قوسىلىستارمەن ارەكەتتەسۋىندە دە وڭاي وتەدى. بۇل جاعداي قايتا ءليتيدىڭ بالقۋىن قيىنداتادى.                     

ادەبيەتتەر ءتىزىمى:

1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ككلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.

---