وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان: ف-40 توپ ستۋدەنتى جارىلعاپ باقداۋلەت مۇراتبە ۇلى
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى
بەريلل كونسەنتراتتارىن وڭدەۋدەگى ءونىم - بەريللي وكسيدى. ودان ارى وڭدەۋ مەتالدىق بەريلليدى قانداي ادىسپەن الۋعا تاۋەلدى بولادى. وكسيدتى توتىقسىزداندىرۋ ارقىلى تازا بەريللي الۋ مۇمكىن ەمەس.
1827 جىلى ۆەلەر مەتالدىق بەريلليدى، بەريللي حلوريدىن مەتالدىق كاليمەن توتىقسىزداندىرىپ العان. ءبىراق الىنعان ءونىم وكسيدتەرمەن قاتتى كىرلەنگەن جانە بار بولعانى قۇرامىندا 80% قانا بەريللي بولعان.
باسقا ءسىلتى جەر مەتالدار سياقتى سۋلى ەرىتىندىدەن بەريلليدى ەلەكتروليز ادىسىمەن الۋ ازىرگە مۇمكىن ەمەس. بەريلليدىڭ قالىپتى پوتەنسيالىنىڭ بەرىلگەن ماندەرى ءار ءتۇرلى زەرتتەۋشىلەرمەن الىنعان جانە ءوزارا كەلىسپەيدى. پوتەنسيال ماندەرىندەگى اۋىتقۋلار وتە از ولشەمدەرى بار بەريللي يوندارىنىڭ ءار ءتۇرلى گيدراتاسيالانۋ دارەجەسىمەن تۇسىندىرىلەدى دەپ بولجاۋعا بولادى (بەريلليدىڭ اتومدىق راديۋسى 1،13، باسقا مەتالدارمەن سالىستىرعاندا كىشكەنتاي، سوندىقتان ونىڭ كۇشتى گيدراتاسيالانۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى). بەريلليدىڭ ەڭ مۇمكىن بولاتىن قالىپتى پوتەنسيال ءمانى — 1،7 ۆ دەپ قابىلدانعان.
مەتالدىق بەريلليدى الۋدىڭ قاناعاتتاندىرارلىق ءادىسى — بالقىعان تۇزدارىنىڭ ەلەكتروليزى، ءبىراق وندا دا قيىندىقتار كەزدەسەدى. بەريلليدىڭ بالقىعان تۇزدارى ەلەكتر توعىن وتكىزبەيدى، سول سەبەپتى كومپلەكستى قوسىلىستارعا، مىسالى فتوريدتەرگە نەمەسە توق وتكىزەتىن بەريللي تۇزدارىنىڭ قوسپاسىن قولدانۋعا تۋرا كەلەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا وسى ءادىستىڭ 2 ءتۇرى بار:
1) بەريلليدىڭ بالقۋ تەمپەراتۋراسىن جوعارىلاتاتىن فتوريدتەر بالقىمالارىنىڭ ەلەكتروليزى؛
2) بەريلليدىڭ بالقۋ تەمپەراتۋراسىنان تومەن تەمپەراتۋراداعى حلوريد بالقىمالارىنىڭ ەلەكتروليزى؛
ءحلوريدتى ءادىس تەحنيكالىق مۇلدە قاراپايىم. كاتود قىزمەتىن اتقاراتىن ەلەكتروليزەرعا ناتري حلوريدىن جانە سۋسىز بەريللي ءحلوريدىنىڭ قوسپاسىن (1:1) سالادى. ەلەكتروليزەر قاقپاعى ارقىلى ونىڭ ورتاسىنا تىعىز گرافيتتەن جاسالعان تۇتىكشە — انود وتەدى. ەلەكتروليز كەزىندە بولىنگەن حلور قاقپاعىنداعى تەسىك ارقىلى ءبولىنىپ وتىرادى، ال قابىرشاق تۇرىندە ىرگەگە جابىسقان مەتالدىق بەريلليدى ىستىق كۇيىندە گازبەن جىلىناتىن قول پرەسىندە سىعادى.
مەتالدى تىعىز كۇيىندە الۋ ءۇشىن ونى كىرپىش ءتارىزدى ەتىپ پرەستەپ ەلەكتر پەشتەرىندە بالقىتادى. ءحلوريدتى ءادىستىڭ نەگىزگى كەمشىلىگى — سۋسىز بەريللي حلوريدىمەن جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىلىگى. تازا سۋسىز بەريللي ءحلوريدىن الۋ وتە قيىن ماسەلە. سۋسىز بەريللي ءحلوريدىن الۋداعى باستاپقى شيكىزات قۇرامىندا 50% ۆەو بار بەريللي گيدروكسيدى، ونى كومىرمەن ارالاستىرىپ پرەستەيدى دە گازدى حلورمەن 700-800°س تەمپەراتۋرادا حلورلايدى. وسى ادىسپەن الىنعان شيكى بەريللي ءحلوريدىن تەمىر اليۋميني جانە كرەمني حلوريدتەرىنەن تازالاۋ ءۇشىن قوسىمشا فراكسيالىق ايداۋعا جىبەرەدى.
بەريللي وكسيدىن حلورلاۋ پروسەسىن تەوريالىق جانە پراكتيكالىق جاعىنان ۆ.ي.سپيسىن، جانە ن.ز.شوستاك زەرتتەگەن.
اناليتيكالىق سيپاتتاماسى
بەريلليدىڭ اناليتيكالىق انىقتاماسى وتە كۇردەلى. وسى ۋاقىتقا دەيىن بەريلليدى اليۋميني مەن تەمىردەن ساندىق بولىنبەۋ قيىندىعىمەن، ءتۇستى قوسىلىستاردىڭ جانە ەرىگىشتىگى از تۇزداردىڭ بولماۋىمەن تۇسىندىرىلەدى. سونىمەن قاتار، بەريلليدىڭ توتىعۋ-توتىقسىزدانۋ رەاكسياسىنا تۇسپەيتىندىگىمەن جانە ونىڭ سۋلى ەرىتىندى ەلەكتروليزىنەن بولىنبەۋى مۇمكىندىگىمەن بايلانىستى.
بەريلليدى انىقتاۋ ءۇشىن (ساپالىق تالداۋ) ورگانيكالىق رەاكتيۆتەر قولدانىلادى، سەبەبى تەك سولاردىڭ كومەگىمەن سپەسيفيكالىق ءتۇستى قوسىلىس نەمەسە تۇنبا الۋعا بولادى. مىسالى، بەلگىلى پارانيتروبەنزولازورسينمەن رەاكسياسى. رەاكسيانى سۇزگى قاعازىندا جۇرگىزەدى: زەرتتەلەتىن ەرىتىندىنىڭ ءالسىز قىشقىلدى تامشىسىنا 1ن كۇيدىرگىش ناتر ەرىتىندىسىندەگى 0،025%ء-تى رەاكتيۆ ەرىتىندىسىنىڭ تامشىسىن قوسادى: بەريللي قاتىسىندا قىزىل-قوڭىر ءتۇس پايدا بولادى. وسىنداي ءتۇستى مىس جانە مىرىش يوندارى بەرەدى. سونىمەن قاتار، ەگەر مولشەرلەر بەريلليدىڭ مولشەرىنەن كوپ بولسا عانا ماگني مەن كوبالت تا كەدەرگى كەلتىرەدى.
بەريللي قاتىسىندا ۇلپەك تۇرىندە تۇنباعا تۇسەتىن ءتۇستى نەمەسە بەريلليدىڭ از مولشەرى بولسا كوك ءتۇس بەرەتىن حيناليزارينمەن رەاكسياسى ۇسىنىلادى. ءبىراق بۇل رەاكسيانىڭ سپەسيفيكالىعى تومەندەۋ: ءبىر قاتار ەلەمەنتتەر، ياعني ونىڭ ىشىندە Mg بەريلليدى اشۋعا كەدەرگى جاسايدى. بەريلليدىڭ اسەتيلاسەتونمەن رەاكسياسى سپەسيفيكالىق دەپ ەسەپتەلەدى. اسەتيلاسەتون بەريللي يوندارىمەن ءتۇسسىز التىقىرلى جانە رومبالىق كريستالدار بەرەدى، بۇل كريستالداردى وسى رەاكتيۆ باسقا دا ەلەمەنتتەرمەن تۇزەتىن كريستالداردان وڭاي اجىراتۋعا بولادى. رەاكسيا ميكروكريستاللوسكوپيالىق تۇردە ورىندالادى. رەاكسيانىڭ سەزگىشتىگى 1:10000.
اناليزدە بەريللي گيدروكسيد تۇرىندە تۇنباعا تۇسە وتىرىپ ۆە(ون)2 امموني ءسۋلفيدى توبىندا بولادى.
بەريلليدى انىقتاۋ ءۇشىن گراۆيمەترلىك، تيتريمەترلىك جانە كولوريمەترلىك ادىستەر قولدانادى.
گراۆيمەترلىك ادىستەردىڭ ىشىندە پراكتيكالىق ماڭىزى بار وكسيحينوليندى ءادىس. وكسيحينولين اسەتاتتى ورتادا اليۋميني مەن تەمىردى تۇنباعا تۇسىرەدى، ال بەريللي ەرىتىندىدە قالادى، ونى اممياكپەن تۇنباعا ءتۇسىرىپ قىزدىرۋدان كەيىن ۆەو كۇيىندە ولشەنەدى. بۇل ءادىس وتە كەڭ تارالعان جانە اربيتراجدى دەپ ەسەپتەلەدى.
بىرنەشە ادىستەردە، ىڭعايلى دەپ ەسەپتەلىپ ۇسىنىلدى. ولاردىڭ ىشىنەن بەريلليدى -پيكولين تۇنباعا تۇسىرەتىنىن ەسكە الا كەتۋگە بولادى.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ككلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.