وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان:تۇ-43 توپ ستۋدەنتى قايىربەك ۇلدانا اسىلحان قىزى
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى
ليتي - قالىپتى جاعدايدا وكسيدتى تىكەلەي توتىقسىزداندىرۋ ارقىلى الىنبايدى. ءبىراق ۆاكۋۋمدە بۇل پروسەسس مۇمكىن بولدى.
سول سەبەپتەن، مەتالدىق ءليتيدى الۋ ءۇشىن قازىرگى كەزدە ەكى ءادىس ايتىلادى: بالقىتىلعان تۇزدىڭ ەلەكتروليزى جانە ۆاكۋۋمدى پروسەسس.
بالقىتىلگان تۇزداردىڭ ەلەكتروليزى. ن.ا. يزگارىشيەۆ جانە س.ا. پلەتەنەۆتىڭ جۇمىستارى ءليتيدى وڭدەۋ ەلەكتروليتتىك ءادىسىنىڭ ەڭ العاش جۇمىسى بولىپ تابىلادى. ليتي الاتىن شاعىن ىدىستار (17ح10ح15سم) تالىستى تاستارمەن تەگىستەلگەن. انودتى جانە كاتودتى كەڭىستىكتەر تالكتى تاستى ديافراگمالارمەن بولىنگسن. انود رەتىندە كومىرلى ستەرجەن ديامەترى 2 سم، كاتود رەتىندە - تەمىر ستەرجەن.
ەلەكتروليت قۇرامى: ليتي ءحلوريدى جانە كالي ءحلوريدى 1:1 قاتىناستا. ۆانناعا الدىن الا بالقىتىلعان ەلەكتروليت 1،5 كگ قۇيىلادى. ۆاننانىڭ جۇمىس كەزىندە ەلەكتروليت بالقىتىلعان كۇيدە جىلۋ ەسەبىندە ۇستالىنىپ تۇرادى. توك بويىنشا شىعىمى 65%، ال ۆانناداعى رازمەرى 85%.ليتي الۋدىڭ قازىرگى كەزدەگى ءادىسى ەلەكترومەتاللۋرگيالىق جەتەكشىلىكتە تولىق ايتىلعان. ەلەكتروليت رەتىندە 1:1 قاتىناستا ليتي مەن كالي ءحوريدىقولدانىلادى. مۇنداي قوسپانىڭ بالقۋ تەمپەراتۋراسى 4500س، سوندا تازا Li ءحلوريدى 6060س-دا بالقيدى. پروسەسس 500-5500س-تا ماگنەزيتتەن جاسالعان تەمىر تيگلدە وتەدى. كاتود رەتىندە جۇقا تەمىر ستەرجەن قولدانادى. بالقىعان مەتال تامشىلانادى جانە تەسىك قاسىقپەن سارقىپ الىنادى.
ەلەكتروليزبەن ليتي بالقىمالارى دا سونىڭ ىشىندە كالسيمەن بالقىمالارى دا دايىندالادى. گ.ف. ۆالمان مالىمەنتى بويىنشا، وسى پروسەستى تولىق زەرتتەگەن، ەلەكتروليتتەردەگى تۇزداردىڭ قاتىناسىن اۋىستىرىپ وتىرىپ، كەز كەلگەن قۇرامداعى بالقىمانى الۋعا بولادى. 1 كەستەدە بالقىمانىڭ قۇرامىنىڭ ەلەكتروليت قۇرامىنان تەۋەلدىلىگى كورسەتىلگەن.
1 كەستە
بالقىمانىڭ قۇرامىنىڭ ەلەكتروليت قۇرامىنان تاۋەلدىلىگى %
|
ەلەكتروليت |
بالقىما |
ەلەكتروليزدىڭ تەمپەراتۋرالىق رەجيمى، 0س |
||
|
CaCl34 |
LiCl |
CF |
Li |
|
|
34 |
66 |
66،8 |
33،2 |
560-580 |
|
50 |
50 |
78،0 |
21،8 |
560-580 |
|
60 |
40 |
85،0 |
14،3 |
590-610 |
|
70 |
30 |
86،7 |
13،2 |
630-650 |
|
80 |
20 |
90،5 |
8،6 |
- |
|
90 |
10 |
95،3 |
4،8 |
720-740 |
ەلەكتروليز تازا ءليتيدى الۋداعى سياقتى وتەدى. تۇزدار قوسپاسىن تيگلدە بالقىتادى جانە بىرنەشە ۋاقىت 6000س – دا ۇستايدى. سوسىن بالقىماعا ەلەكترود سالىپ توق ەتكىزەدى. توقتىڭ كاتودتىق تىعىزدىعى 30-60ا/سم2، انودتىق 1-6 ا/سم2. توق بويىنشا شىعىنى 90%-كە جۋىق.
بالقىعان تۇزدارمەن جۇمىس قيىن بولعاندىقتان، ءليتيدى جانە باسقا سىلتىلىك مەتالداردى الۋ ءۇشىن سۋسىز ەرىتىندىدە بولمە تەمپەراتۋراسىندا ەلەكتروليز قولدانادى.
ول ءۇشىن حلوريدتەردىڭ بالقىعان قوسپاسىن نەمەسس ليتي ليتيگە قاتىناسى 500:1-گە جەتسە، ال رۋبيدي جانە سەزي ليتيمەن سالىستىرعاندا 15000:1 قاتىناستا.
ءليتيدى ساندىق تالداۋ كالي مەن ناتري سەكىلدى وتە كۇردەلى ماسەلە.
ولاردىڭ اراسىنداعى كەڭ تاراعانى - گۋچ ءادىسى: ورگانيكالىق ەرىتكىشتەردەگى ليتي تۇزدارىنىڭ ەرىگىشتىگىن ءليتيدى ناتري مەن كاليدەن ءبولۋ ءۋشىن پايدالانادى. كارنو ءادىسى وتە تەز ءادىس دەپ سانالادى، ونىڭ نەگىزى ليتي ءفتوريدىن سۋلفاتقا اۋىستىرۋ، تۇندىرۋ بولىپ تابىلادى.
باسقا ادىستەرى دە بەلگىلى، مىسالى ءليتيدى فوسفات تۇرىندە (گراۆيمەترلىك ءادىس) Lءى3رو4 ءبولۋ نەمەسە ونى پەريودات Lءىو4 تۇرىندە تۇندىرۋ. سوڭعى جاعدايدا تۇنبانى كونسەنترلى ءنسى-دا ەرىتەدى، سوسىن بولىنگەن يودتى تيوسۋلفاتپەپ تيترلەيدى.
فەرريپەريوداتتى ءادىسى: ءسىلتىلى ورتادا LiكعەIO6 تۇنباسىنىڭ تۇزىلۋىنە نەگىزدەلگەن. ليتي ناتري تۇزدارىنان ەكستراكسيا ارقىلى سپيرتپەن تزقىشقىشىنىڭ ەرىتىندىسىندە بولىنەدى.
جالپى ءليتيدى ورگانيكالىق ەرىتكىشتەرمەن ەكستراكسيالاۋ زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن اۋدارۋىن جالعاستىرۋدا، سەبەبى ءليتيدى ناتري جانە كاليدەن تولىق جانە وڭاي بولۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءليتيدى ەكستراكسيالاۋدا ن-پروپيل ءسپيرتى قولدانادى. ن-پروپيل ءسپيرتى قۇرعاق حلورلى سۋتەكپەن قانىققان، ليتي ءحلوريدىن ناتري حلوريدىنە قاراعاندا 750 ەسە، كالي حلوريدىنە قاراعاندا 1500 ەسە جاقسى بولىنەدى. ەكستراكسيالاعاننان كەيىن قۇرامىندا ليتي ءحلوريدى بار ەرىتىندىنى بۋلاندىرادى، سوسىن ءحلوريدتى سۋلفاتقا اۋىستىرادى، سوسىن ولشەنەدى. مۇنداي اياقتالۋ - ليتي سۋلفاتىن ولشەۋ — بارلىق ءليتيدى ولشەمدى ادىسىمەن انىقتاۋدىڭ ىشىندە ەڭ سەنىمدىسى بولىپ تابىلادى، ليتي سۋلفاتىنىڭ تۇنباسى تۇراقتى بولۋىمەن تۇسىندىرىلەدى (جوعارىدا كورسەتىلگەندەي ليتي سۋلفاتى ءارقاشان سۋ مولەكۋلاسىمەن Li2Sو4·ن2و كريستالدانادى).
ءليتيدى ناتري جانە كاليدەن ءبولۋدىڭ جانە ونىڭ از مولشەرىن سۋلى اسەتاتتى ەرىتىندىدەن — فەرروسيانيدگەكسامەتيلەنتەترامين ليتي كالي كومپلەكستى قوسىلىس ءتۇرىندس انىقتاۋعا نەگىزدەلگەن. سارى تۇنبانى ولشەۋگس بولادى، ال ءليتيدىڭ از مولشەرىندە سۋدا ەرىتىپ، سوسىن فوتومەترلەيدى.
سونىمەن قاتار ءليتيدى تورون كومەگىمەن ءسىلتىلى ورتادا كولوريمەترلىك ادىسپەن انىقتاۋ جانە قاعازدا حروماتوگرافيالىق ادىسپەن انىقتاۋ تۋرالى ايتا كەتۋگە بولادى.
ءبىراق ءقازىرى ۋاقىتا جالىندى فوتومەترلىك ءادىس كەڭ تارالعان، ول ءادىس ءليتيدى انىقتاۋدا قاراپايىم جانە تەزدەتەدى جانە وتە ءدال ناتيجەلەر الىنادى. وسى وبلىستاعى جانە انىقتاۋ ادىستەرىنىڭ مەتوديكاسى جيناقتا بەرىلگەن.
ءليتيدى فلۋورەسەنتتى ادىسپەن انىقتاۋ مۇمكىن: سىلتى-لەندىرىلگەن ءليتيلى تۇزدارىنىڭ ەرىتىندىسى وكسيحينولين قوسقاندا فلۋورەسەنسيا پايدا بولادى، ول ۋلتراكۇلگىن ساۋلەدە جاسىل ءتۇس بەرەدى.
اقىرىندا، ءليتيلى قوسىلىستىڭ ساۋلەلەندىرۋ نەيتروندارمەن، ءليتيدى راديوحيميالىق ادىستەرمەن انىقتاۋعا نەگىزدەلگەن.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ككلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.