وتكەن اپتادا نەپالدىڭ شالعاي اۋىلىن سۋ، تاس جانە لاي اعىنى شايىپ وتكەندە، پەما تامانگ پەن ونىڭ كورشىلەرى 2015 جىلعى جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن قايتا سالىنعان بۋددا حرامىنا قاراي جوعارى قاشتى. گيمالايدىڭ تىك بەتكەيلەرى جەر سىلكىنىسىنە بەيىم بولعانىمەن، بيىك تاۋ مۇزدىقتارىنىڭ ەرۋىنە بايلانىستى سەل تاسقىندارى جيىلەپ، وزەندەر كەيدە قورقىنىشتى جىلدامدىقپەن ارناسىن وزگەرتۋدە. تۇرعىندار ءبىر اپاتتان كەيىن ەكىنشىسىنە دايىندالۋعا ۇلگەرمەي جاتىر، بۇل كليماتتىڭ وزگەرۋى جەدەلدەگەن سايىن ولاردىڭ قاۋىمداستىقتارىنىڭ توتەپ بەرە الاتىنىنا كۇمان تۋعىزادى.
«ءبىز ستۋپانى جەر سىلكىنىسىندە قيراعاننان كەيىن تەك وتكەن جىلى عانا قايتا سالا الدىق»، — دەدى تامانگ Associated Press اگەنتتىگىنە. «ءدال سول جەردە پانالاپ، سۋ تاسقىنىنان امان قالدىق»، — دەدى ول كاتماندۋداعى موناستىرداعى ۋاقىتشا باسپانادا.
26 تامىزداعى نەپال مەن كورشىلەس قىتايداعى سۋ تاسقىنى 1000-نان استام ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ، مىڭداعان ادام حابارسىز كەتتى، ونىڭ ىشىندە گيدروەنەرگەتيكا جوبالارىنىڭ تۋننەلدەرىندە قالىپ قويعان جۇزدەگەن ادام بار. سەل جىنىستار مەن مۇزدىقتاردىڭ وپىرىلۋىنان پايدا بولعان قوقىس پەن سۋدىڭ گيمالاي وزەندەرىنە قۇيىلۋىنان تۋىندادى.
عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، بۇل اپاتتى تىكەلەي جاھاندىق جىلىنۋمەن بايلانىستىرۋ ءالى ەرتە. دەگەنمەن، مۇناي، گاز جانە كومىردى جاعۋ سالدارىنان جەر تەمپەراتۋراسى تەز كوتەرىلىپ جاتقاندىقتان، مۇنداي اپاتتاردىڭ ىقتيمالدىعى ارتادى، اسىرەسە الەمنىڭ باسقا ايماقتارىنا قاراعاندا ايتارلىقتاي تەز جىلىپ جاتقان گيمالاي تاۋلارىندا.
«كليماتتىڭ وزگەرۋى گيندۋكۋش-گيمالاي ايماعىندا ۇلكەن ءرول اتقارىپ، تومەنگى اعىستاعى قاۋىمداستىقتار مەن ينۆەستيسيالارعا اسەر ەتەتىن كۇردەلى اپاتتاردى تۋدىرۋدا»، — دەدى كاتماندۋداعى حالىقارالىق تاۋلاردى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ تاۋەكەلدەردى ازايتۋ جونىندەگى ساراپشىسى ساسۆاتا سانيال.
سانيالدىڭ ايتۋىنشا، ايماق ءبىرىن-بىرى تۋدىراتىن قاۋىپتەرگە ءجيى تاپ بولۋدا. جىلى تەمپەراتۋرا بيىك تاۋ مۇزدارىنىڭ ەرۋىنە اكەلىپ، تاس قۇلاۋ، كوشكىن جانە سۋ تاسقىنى جيىلەۋدە. كوشكىن وزەندى بوگەپ، كەيىن سەل تۋدىرۋى مۇمكىن. العاشقى اپاتتان كەيىن جاۋعان قاتتى جاڭبىر قيراتۋدى كۇشەيتەدى.
وتكەن جىلى نەپالدىڭ وسى ايماعىندا بولعان سەل توعىز ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ، ميلليونداعان دوللار شىعىن كەلتىردى. كەڭىرەك گيمالاي ايماعىندا 2013 جىلعى كەدارنات سۋ تاسقىنى، 2021 جىلعى چامولي اپاتى، 2023 جىلعى وڭتۇستىك لحوناك مۇزدىق كولىنىڭ جارىلۋى جانە باسقا دا كوشكىندەر مەن سۋ تاسقىندارى مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ، جۇزدەگەن ميلليارد دوللار شىعىن كەلتىردى.
سانيالدىڭ ايتۋىنشا، نەپال تۇرعىندارى وتكەن جىلعى سۋ تاسقىنىنان ءالى ايىعا الماي جاتىر، «ولار تولىق بەيىمدەلە الماي جاتىپ، كەلەسى اپات كەلدى».
گيندۋكۋش-گيمالاي اۋعانستان، پاكىستان، ءۇندىستان، نەپال، بۋتان، بانگلادەش، ميانما جانە قىتايدىڭ بولىكتەرىن قامتيدى جانە پوليارلىق ايماقتاردان تىس جەردەگى ەڭ ۇلكەن مۇز شوعىرىن قامتيدى. تاۋلاردان باستاۋ الاتىن وزەن جۇيەلەرى 2 ميللياردقا جۋىق ادامدى قامتاماسىز ەتەدى.
سانيالدىڭ ۇكىمەتارالىق كليماتتىق زەرتتەۋ توبىنىڭ مالىمەتىنشە، مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى 2000 جىلدان بەرى قارقىندى تۇردە جەدەلدەدى. تاعى ءبىر ءقاۋىپ — ماڭگى مۇزدىڭ ەرۋى، بۇل تاۋ بەتكەيلەرىن السىرەتۋى مۇمكىن.
وتكەن اپتاداعى مۇزدىق وپىرىلۋىنىڭ سپۋتنيكتىك سۋرەتتەرى جىنىستار مەن مۇزدىڭ ۇلكەن ماسساسى تومەندەگى اڭعارعا قۇلاپ، بىرنەشە قابات بيىكتىگىندەگى سۋ مەن لاي اعىنىن تومەنگى اعىستاعى ەلدى مەكەندەرگە الىپ كەلگەنىن كورسەتەدى.
كليمات ساراپشىلارى كەيبىر جەرلەردە ءقاۋىپتىڭ سونشالىقتى ۇلكەن بولۋى مۇمكىن، قايتا قۇرۋ مۇمكىن ەمەس، تۇرعىندار كوشۋگە ءماجبۇر بولادى دەيدى. كليماتتىڭ وزگەرۋى جولدار، كوپىرلەر جانە گيدروەلەكتروستانسيالار سالۋ ارقىلى ايماقتى دامىتۋعا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن.
«كەيبىر ايماقتاردا بەيىمدەلۋ شەگى اسىپ كەتتى»، — دەدى نەپالدىق كليمات ساياساتىنىڭ ساراپشىسى جانە بۇۇ كليمات جونىندەگى كەلىسسوزشىسى مانجيت دحاكال. جەر سىلكىنىسى ءۇيدى قيراتقاندا، كەيدە زاتتاردى قۇتقارۋعا بولادى، دەدى ول. الايدا اپاتتى سۋ تاسقىنى ءۇيدى عانا ەمەس، ونىڭ استىنداعى جەردى، جولداردى، سۋ جۇيەلەرىن، مەكتەپتەر مەن ەلەكتر قۋاتىن جويۋى مۇمكىن. بولاشاقتا قونىس اۋدارۋ كەزىندە كليماتتىق تاۋەكەلدەردى باسىنان باستاپ ەسكەرۋ قاجەت، دەدى ول.
سالدارىن قاتاڭ جەر پايدالانۋ ەرەجەلەرى، ينفراقۇرىلىمدى بەكىتۋ الدىندا جاقسىراق باعالاۋ، ترانسشەكارالىق مونيتورينگ پەن ەرتە ەسكەرتۋ جۇيەلەرىن كۇشەيتۋ ارقىلى ازايتۋعا بولادى.
دەگەنمەن، سانيالدىڭ ايتۋىنشا، 26 تامىزداعى سۋ تاسقىنى تۋرالى ماتىندىك ەسكەرتۋ العان 670 000 ادامنىڭ كەيبىرى نەپال ءتىلىن تۇسىنبەيتىن قوناقتار نەمەسە ەڭبەك ميگرانتتارى بولسا، باسقالارى ءقاۋىپتى جەتە باعالاماعان. وزەندەردى ولشەۋگە ارنالعان باسقا جۇيەلەر ىستەن شىققان نەمەسە شايىلىپ كەتكەن.
نەپالدىڭ نۋۆاكوت قالاسىنىڭ 62 جاستاعى تۇرعىنى چاندا لال چيتراكار AP اگەنتتىگىنە ەسكەرتۋ حابارلامالارىنا ونشا ءمان بەرمەگەنىن ايتتى. سۋ كوتەرىلە باستاعاندا ول قاشىپ، جوعارىعا جۇگىردى.
سانيال مۇنداي ەسكەرتۋلەردە قانداي ارەكەت ەتۋ كەرەكتىگى تۋرالى كوبىرەك اقپارات بولۋى كەرەك دەپ سانايدى. ول سونداي-اق قاۋىپتىلىگى تومەن ايماقتاردا دامۋعا باسىمدىق بەرۋدى، ينفراقۇرىلىمدى بىرنەشە قاۋىپكە باعالاۋدى جانە جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتاردىڭ ءبىلىمىن اپاتتاردى جوسپارلاۋعا قوسۋدى ۇسىندى.
كليمات جونىندەگى كەلىسسوزشى دحاكال نەپالدىڭ جاھاندىق جىلىنۋدى تۋدىراتىن پارنيكتىك گازداردىڭ 0،1% -نەن ازىن شىعاراتىنىن، ءبىراق ونىڭ ەڭ اۋىر سالدارىمەن كۇرەسىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
«ءبىز جاھاندىق تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋىنە جاۋاپتىلاردى، قازبا وتىنى ەكونوميكاسىنان ۇزاق ۋاقىت پايدا كورگەندەردى ايىپتاۋىمىز كەرەك»، — دەدى ول. «ءبىز كەم دەگەندە وسى جويقىن مىسالدى كومىرتەگى شىعارىندىلارىن شۇعىل ازايتۋعا شابىت رەتىندە پايدالانا الامىز».