2026 جىلعى فيزيولوگيا نەمەسە مەديسينا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعى وپتوگەنەتيكانىڭ پايدا بولۋىنا نەگىز بولعان اشىلىمدار ءۇشىن بەرىلدى. بۇل ءادىس ءتىرى ميداعى جۇيكە جاسۋشالارىنىڭ ەستە ساقتاۋ، سەزىم جانە مىنەز-ق ۇلىقتى قالاي قالىپتاستىراتىنىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى، دەپ حابارلايدى infohub.kz سايتى.
سىيلىقتىڭ رەسمي سايتىندا جازىلعانداي، لاۋرەاتتار پەتەر حەگەمانن، گەورگ ناگەل جانە كارل دايسسەروت بولدى. «پەتەر حەگەمانن مەن گەورگ ناگەل ءبىر جاسۋشالى بالدىردان تاڭعاجايىپ اقۋىز — كانالورودوپسيندى اشتى. كارل دايسسەروت وسى اقۋىزدى جۇيكە جاسۋشالارى ءۇشىن جارىقپەن باسقارىلاتىن قوسقىشقا اينالدىردى. لاۋرەاتتار نەيروعىلىمداعى جاڭا ءداۋىردىڭ ىرگەتاسىن قالادى»، — دەلىنگەن حابارلامادا.
ميدىڭ سەزىمدى، مىنەز-ق ۇلىقتى جانە اعزا فۋنكسيالارىن قالاي باسقاراتىنى ۇزاق ۋاقىت جۇمباق بولىپ كەلدى. XX عاسىردا زەرتتەۋشىلەر ميدىڭ قاي بولىكتەرى قانداي فۋنكسيالارعا جاۋاپ بەرەتىنىن زەرتتەي باستادى، الايدا قولدانىلعان ادىستەر سەبەپ-سالدارلىق بايلانىستاردى دالەلدەۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. ولاردا قالىپتاسقان مي بەينەسى سۇراق بەلگىلەرى مەن بەلگىسىز ەلەمەنتتەرگە تولى سحەمالىق كارتاعا ۇقسايتىن. ەندى جاعداي وزگەرۋدە.
«وپتوگەنەتيكا ميدى كارتاعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن بۇرىن تەك ارمانداۋعا بولاتىن مۇمكىندىكتەر اشادى»، — دەيدى فيزيولوگيا نەمەسە مەديسينا جونىندەگى نوبەل كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى پەر سۆەننينگسسون.
بارلىعى پەتەر حەگەمانننىڭ قىزىعۋشىلىعىنان باستالدى. ول ءبىر جاسۋشالى «حلاميدومونادا» بالدىرىنىڭ جارىق كوزىنە قاراي قالاي جۇزە الاتىنىنا قىزىقتى. 2000 جىلداردىڭ باسىندا ول گەورگ ناگەلمەن بىرلەسىپ، بالدىر جاسۋشاسىنىڭ بەتىندە ورنالاسقان ەرەكشە قاسيەتتەرى بار اقۋىز — كانالورودوپسيندى اشتى.
«كوك جارىق اسەر ەتكەندە اقۋىزدا كانال اشىلادى. ناتيجەسىندە زاريادتالعان يوندار جاسۋشا ىشىنە ۇمتىلىپ، ەلەكتر ءيمپۋلسىن تۋدىرادى. زەرتتەۋشىلەر بۇل اقۋىزدى كەز كەلگەن باسقا جاسۋشاعا ەنگىزگەندە، ولار دا جارىققا سەزىمتال بولاتىنىن انىقتادى»، — دەلىنگەن حابارلامادا.
ال كارل دايسسەرروت كانالدىق رودوپسين گەنىن ەگەۋقۇيرىقتاردىڭ جۇيكە جاسۋشالارىنا ەنگىزدى. وسى جاسۋشالارعا كوك جارىقپەن اسەر ەتىپ، ول جۇيكە ءيمپۋلسىن تۋدىرا الدى. ءوزىنىڭ سەرپىندى اشىلىمى تۋرالى ول 2005 جىلى حابارلادى. ەكى جىلدان كەيىن ول وسى جارىقپەن باسقارىلاتىن مەحانيزمدى ءتىرى تىشقانداردىڭ ميىندا جۇمىس ىستەتۋگە قول جەتكىزدى.
جۇيكە سيگنالدارىن جارىق ارقىلى باسقارۋدىڭ بۇل ءادىسى «وپتوگەنەتيكا» دەپ اتالىپ، تەز ارادا الەمدىك ماڭىزعا يە بولدى. وپتوگەنەتيكانىڭ كومەگىمەن زەرتتەۋشىلەر ناقتى ەستەلىكتەرگە، سەزىمدەرگە جانە مىنەز-ق ۇلىق تۇرلەرىنە جاۋاپ بەرەتىن، نەۆرولوگيالىق جانە پسيحيكالىق بۇزىلىستاردا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن نەيروندىق تىزبەكتەردى انىقتاي الدى. كلينيكالىق مەديسينادا بۇل ءادىس كورۋ فۋنكسياسى بۇزىلعان ادامداردىڭ كورۋىن قالپىنا كەلتىرۋ ارەكەتتەرىندە قولدانىلادى.
«وپتوگەنەتيكا مي تۋرالى تۇسىنىگىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ءاربىر جاڭا كۇن ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلكەن قۇپيالارىنىڭ ءبىرىن — تاڭعاجايىپ ميىمىزدىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن شەشۋگە كومەكتەسەتىن اشىلىمدار اكەلەدى»، — دەپ اتاپ ءوتتى كوميتەتتە.