2026 جىلعى 5 قازاندا كارولين ينستيتۋتى جانىنداعى نوبەل اسسامبلەياسى فيزيولوگيا جانە مەديسينا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارىن جاريالادى. ماراپاتتى كارل دايسسەروت، پەتەر حەگەمانن جانە گەورگ ناگەل الادى. ولار بۇگىندە ميدىڭ جۇمىسىن زەرتتەۋگە قولدانىلىپ جۇرگەن وپتوگەنەتيكا ءادىسىنىڭ نەگىزىن قالاعان، دەپ حابارلايدى infohub.kz سايتى.

بۇل جاڭالىقتىڭ تاريحى Chlamydomonas اتتى ءبىر جاسۋشالى بالدىردان باستالدى. نەمىس عالىمى پەتەر حەگەمانن ونىڭ جارىق كوزىنىڭ باعىتىن قالاي انىقتاپ، سوعان قاراي جۇزەتىنىنە قىزىعۋشىلىق تانىتتى.

2000 جىلداردىڭ باسىندا حەگەمانن گەورگ ناگەلمەن بىرگە بالدىردان ەرەكشە اقۋىز — كانالرودوپسين تاپتى. ول جاسۋشا بەتىندە ورنالاسىپ، كوك جارىققا اسەر ەتەدى. جارىق اقۋىزعا تۇسكەندە، وندا ارنا اشىلىپ، جاسۋشا ىشىنە زاريادتالعان بولشەكتەر — يوندار كىرە باستايدى. بۇل ەلەكتر ءيمپۋلسىن تۋدىرادى.

وسى اقۋىزدىڭ گەنىن باسقا جاسۋشاعا كوشىرسە، ول دا جارىققا سەزىمتال بولاتىنى انىقتالدى.

كارل دايسسەروت بۇل قاسيەتتى جۇيكە جاسۋشالارىمەن جۇمىس ىستەۋدە قولداندى. ول كانالرودوپسين گەنىن ەگەۋقۇيرىقتاردىڭ نەيروندارىنا ەنگىزىپ، سودان كەيىن كوك جارىقتىڭ كومەگىمەن بۇل جاسۋشالاردى جۇيكە سيگنالىن شىعارۋعا ماجبۇرلەۋگە بولاتىنىن كورسەتتى.

ەكى جىلدان كەيىن دايسسەروت سول قاعيداتتى ءتىرى تىشقانداردىڭ ميىندا قولدانا الدى. وسىلايشا وپتوگەنەتيكا دۇنيەگە كەلدى.

ونىڭ قاعيداتى قاراپايىم: عالىمدار جۇيكە جاسۋشالارىن جارىققا سەزىمتال ەتەدى، سودان كەيىن جارىق سيگنالىنىڭ كومەگىمەن ولاردىڭ جۇمىسىن بەلسەندىرە نەمەسە تەجەي الادى.

وپتوگەنەتيكا پايدا بولعانعا دەيىن عالىمدارعا ميدىڭ جۇمىسىنداعى سەبەپ-سالدار بايلانىسىن انىقتاۋ قيىن بولدى. ولار بەلگىلى ءبىر ارەكەت كەزىندە ميدىڭ قاي بولىكتەرى بەلسەندى بولاتىنىن باقىلاي الدى، ءبىراق ءدال وسى جاسۋشالاردىڭ بۇل پروسەستى باسقاراتىنىن ءاردايىم دالەلدەي المادى.

وپتوگەنەتيكا ەستە ساقتاۋعا، ەموسياعا جانە مىنەز-ق ۇلىققا قاتىستى نەيروندىق تىزبەكتەردى الدەقايدا ءدال زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەردى. ءادىس نەۆرولوگيالىق جانە پسيحيكالىق اۋرۋلاردى زەرتتەۋدە قولدانىلادى.

ءقازىر زەرتتەۋشىلەر وپتوگەنەتيكانى مەديسينادا، سونىڭ ىشىندە ادامداردىڭ كورۋ قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قولدانۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەپ ءجۇر.

بۇعان دەيىن Kursiv Health عالىمداردىڭ عارىشتا جاساندى كوز جانارىمەن تاجىريبە جۇرگىزىپ جاتقانىن، بولاشاقتا عارىشكەرلەرگە وتا جاساۋ ءۇشىن قاجەت بولۋى مۇمكىن ەكەنىن جازعان.