وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان: تۇ-43 توپ ستۋدەنتى مۋحامادەەۆا زارينا فاريدوۆنا
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى
بوس كۇيدە ەكى مەتالدا كۇمىس ءتۇستى جانە كەسىلگەندە مەتالدىق جىلتىرى بار. كەيدە بايقالاتىن سارى ءتۇستى مەتالدا قوسپالاردىڭ بولۋىمەن تۇسىندىرىلەدى، ءبىراق سوندا دا سەزيگە - سارى-التىن تۇستەس ءتۇس ءتان دەپ جورامالدايدى. ەكى مەتالل دا اۋا وتتەگىندە جانىپ وڭاي قوسىلادى. ولار سۋمەن دە ارەكەتتەسىپ مۇزدى -108°س-دا (رۋبيدي قاتىسىندا) جانە 116°س-دا (سەزي قاتىسىندا) ىدىراتادى. قاراستىرىلىپ وتىرعان مەتالدار مەن گالوگەندەر اراسىنداعى رەاكسيا وتە بەلسەندى وتەدى.
قىزىعى، 300°س-قا دەيىن قىزدىرسا ەكى مەتالل دا شىنىدان جاي كرەمنيدى ىعىستىرادى، سوندىقتان شىنى تەز بۇزىلادى. سول سەبەپپەن، تەك جوعارىدا قاراستىرىلعان ليتيمەن عانا ەمەس ناتري، كاليمەن سالىستىر- عاندا رۋبيدي مەن سەزي رەاكسياعا تۇسكىش بولىپ تابىلادى.
بالقۋ تەمپەراتۋرالارى ليتيدەن رۋبيدي مەن سەزيگە اۋىسقاڭدا تومەندەيتىنىن جانە وسى ەكەۋى ءۇشىن سايكەسىنشە 39 جانە 28،5°س قۇرايدى. سول سەبەپتى ليتي، رۋبيدي مەن سەزيگە قاراعاندا بۋ كۇيگە وڭاي اۋىسادى.
رۋبيديگە اسىرەسە سەزيگس ورىس فيزيگى ا.گ.ستولەتوۆ زەرتتەگەن فوتو- ەلەكترلىك ەففەكت قۇبىلىسى ءتان. ونىڭ ماڭىزدىلىعى ساۋلەلەندىرۋ ەسەرىنەن سىلتىلىك مەتالل بەتىنەن ەلەكتروندار بولىنەدى: ەگەر بۇل ەلەكتروندار وتكىزگىشكە تيسە، وندا مەتالل-وتكىزگىش تىزبەگىندە تىزبەككە قوسىلعان سەزگىش تالۆانومەتردىڭ سترەلكاسىن اۋىتقۋمەن كورىنەتىن ەلەكتروليتتىك توك پايدا بولادى.
رۋبيدي جانە سەزي گيدريدتەرى ۇقساس جىلتىر، ءتۇسسىز كريستالدار. ىلعال قاتىسىندد ولار اۋادا كەلەسى سحەما بويىنشا توتىعادى:
مەن+ن2O مەون.
گيدريدتەردىڭ بۋلارىنىڭ سەرپىمدىلىگى 364°س تەمپەراتۋرادا (رۋبيدي گيدريدى)، 389°س-دا (سەزي؛ گيدريدى).
رۋبيدي مەن سەزي دەيتەريدتەرى الىنعان. دەيتەريدتەر سياقتى گيدريدتەرى فتور، حلورمەن ورەكەتتەسكەندە جالىندانادى، سپيرتپەن ارەكەتتەس كەندە اككوگوليات تۇزەدى، اسەتونمەن كاربيدتەر، كۇشتى توتىقسىزداندىرعىش جانە پوليمەرپزاسيا جانە كوندەنساسيا رەاكسياسىنا كاتاليزاتور رەتىندە قولدانادى.
رۋبيدي جانە سەزيدىڭ نورمالدى پوتەنسيالدارى سۋلى ەرىتىندىدەگى تۇزدارىنىڭ ەرىتىندى ليتيدا سياقتى تەرىس ءماندى، ءرۋبيديدىڭ پوتەنسيالى - 2،99، سەزيدىڭ - 3،02ۆ.
|
سەزي |
رۋبيدي |
ليتي |
|
-2،9 |
-2،7 |
2،1 |
وتتەكپەن قوسىلىستارى
رۋبيدي جانە سەزي اۋادا توتىققاندا جاي توتىق Rb2O جانە Cs2O تۇزبەيدى، سارى ءتۇستى پەروكسيدتەر Rb O 2 جانە Cs2O تۇزەدى. ولار قاتتى زاتتار، 412 جانە 432 0 س-دا بالقيدى، بالقىمالارى قارا تۇسكە بويالعان. ەرتەرەكتە، رۋبيدي جانە سەزي پەروكسيدىنىڭ فورمۋلاسى مە204-كە سايكەس دەپ سانالعان، ءبىراق قازىرگى كەزدە رەنتگەندىك اناليز مالىمەتتەرى نەگىزىندە لەروكسيدتىن كريستالل تورلارى مە4 جانە و2 يوندارىمەن تۇزىلەتىنى كورسەتىلگەن، سوندىقتان بۇل پەروكسيدتەر ن02 راديكالىنىڭ تۇزدارى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.
سونىمەن بىرگە رۋبيدي مەن سەزيدىڭ مە202 جانە مە203 قۇرامدى پەروكسيدتى قوسىلىستارى بەلگىلى؛ سوڭعىسى رۋبيدي مەن سەزي جاعدايىندا قوس قوسىلىس تۇرىندە قاراستىرىلادى: مە2022مس02. بارلىق پەروكسيدتى قوسىلىستارى، مە02 تۇردەگى وتە كۇشتى توتىقتىرعىشتار، كەيدە جارىلۋعا دەيىن ارەكەتتەسەدى.
رۋبيدي مەن سەزيدىڭ نورمالدى وكسيدتەرى Rb20 جانە سs20 وتە قيىن الىنادى. ن.ن.بەكەتوۆ مالىمەتى بويىنشا (1890 ج.) Rb 20 مەتالدىق رۋبيديگە تازا قۇرعاق اۋا جىبەرە وتىرىپ جانە سوسىن الىنعان وكسيدتەردى كۇمىس تيگلدە ازوت اعىمىندا مەتالدىق رۋبيدي قوسا وتىرىپ الادى.
ن.ن.بەكەتون بويىنشا، سەزي وكسيدىن تازا قۇرعاق اۋانى كۇمىس تيگلدە مەتالدىق سەزيگە 60-90°س-دا اۋا قاتىسىنسىز جىبەرىپ الۋعا بولادى دەپ ەسەپتەلگەن؛ الىنعان ءونىمدى الدىمەن 3000 س-تا دەيىن، سوسىن ونى مەتالدىق سەزي قوسا وتىرىپ ەكى ەسە قىزىل كۇيگە دەيىن قىزدىرادى.
رۋبيدي وكسيدى ءتۇسسىز وكتاەدرلىك كريستالدار اشىق-سارى ءتۇستى، قىزدىرسا التىن-سارى جانە قىزىل تۇسكە اۋىسادى. 400 0 س-دان جوعارى تەمپەراتۋرادا رۋبيدي وكسيدى ىدىراپ مەتالل مەن پەروكسيد Rb202 تۇزىلەدى.
ەكى وكسيدتىڭ دە ءتۇزىلۋ جىلۋى (ككال/مول) ليتي وكسيدىنىڭ ءتۇزىلۋ جىلۋىنا قاراعاندا تومەن:
ليتي وكسيدى 143،5
رۋبيدي وكسيدى 83،5
سەزي وكسيدى 82،7
ەكى وكسيدتەر دە سۋمەن اسا بەلسەندى قوسىلادى، Rb ون ءجانس سsون تۇزەدى. رۋبيدي جانە سەزي گيدرووكسيدتەرىنىڭ ەرىگىشتىگى ليتي گيدروكسيدىنە قاراعاندا جوعارى جانە سايكەسىنشە 1833 جانە 3863 گ/ل، ال ليتي گيدروك ء-سيدىنىڭ ەرىگىشتىگى بار بولعانى 127 گ/ل گ بارلىق بەرىلگەن 15°س-دا).
سۋلى ەرىتىندىدەن كريستالدانعاندا رۋبيدي گيدروكسيدى ەكى كريستاللوگيدرات بەرۋى مۇمكىن – Rb ون ن20، بۇل سۋلى ەرىتىندىدەن 100°س-دان جوعارى تەمپەراتۋرادا تۇنباعا تۇسەدى، جانە ەرىتىندى 185°س-دا كۇكىرت قىشقىلىندا ازداپ بۋلاعاندا Rbون 2ن 2و الىنادى. سەزي ءۇشىن تەك ءبىر كريستاللوگيدرات بەلگىلى CsOH H2 O.
ءرۋبيديڭى جانە سەزي گيدروكسيدتەرى ەرىتىڭدىسى ءىس جۇزىندە باريگيدروك- سيدىنە سىلتىلىك مەتالل سۋلفاتىن ارەكەتتەستىرۋ ارقىلى الادى:
مە2S04+ۆا(ون)2 2مەOH+BaSO 4
جوعارىدا كەلتىرىلگەن وتتەكتى قوسىلىستاردان باسقا -رۋبيدي مەن سەزيگە وزونيدتەر بەلگىلى، ولاردى قاتتى گيدروكسيدتەردى وزونمەن ارەكەتتەستىرۋ ارقىدى الادى. گيدروكسيدتىڭ بەتكى قاباتى قوڭىر- قىزىل تۇسپەن بويالادى، قۇرامى مەو3.
وزوyيدتەر ناتري جانە كاليگە دە بەلگىلى، وزونيدتەردىڭ تۇراقتىلىعى ناتريدەن رۋبيدي مەن سەزيگە وسەدى.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ككلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.