رۋبيدي جانە سەزيدىڭ وتتەكتى قىشقىلدارىنىڭ تۇزدارى

وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان: تۇ-43 توپ ستۋدەنتى اقجول مارجان باقتيار قىزى
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى

رۋبيدي جانە سەزيدىڭ وتتەكتى قىشقىل تۇزدارىن الۋ ءۇشىن ەڭ وڭاي جولى - ءار ءتۇرلى ادىسپەن الىناتىن رۋبيدي مەن سەزي كاربوناتتارىنان الۋ. وتتەكتى قىشقىلداردىڭ تۇزدارى ەكى مەتادمەن تۇزىلەدى، ءتۇسسىز جانە سۋدا كوپ مولشەردە جاقسى ەريدى، اسىرەسە كوپ ەرىگىشتەرمەن كاربوناتتار سيپاتتالادى. سs₂س0₃ ەرىگىشتىگى 15°س-دا - 2100 گ/ل، ال Rb₂س0₃ 20°س-دا - 4500 گ/ل. اۋادا رۋبيدي جانە سەزي كاربوناتتارى بالقيدى. سۋدا از ەريتىنى پەرحلورات، پەرمانگانات جانە رۋبيدي مەن سەزيدىڭ پەررەناتتارى،

رۋبيدي جانە سەزيدىڭ نيتراتتارى مەن سۋلفاتتارى سۋسىز كريستال- دانادى، ءبىراق ازوت قىشقىلىنىڭ ارتىق مولشەرىندە نيتراتتار مەN₃ نN0₃ نەمەسە مەN0₃ 2نN0₃ تۇردەگى قوسىلىس بەرەدى، ال سۋلفاتتار باسقا سىلتىلىك مەتالدارمەن جانە امموني يوندارىمەن قوس تۇزدار بەرەدى. قوس تۇزداردىڭ سوڭعى تۇرلەرى ۆ.ي.سپيسىن مەن ا.م.مەەروۆپەن تولىق زەرتتەلدى.

رۋبيدي جانە سەزي باسقا سىلتىلىك مەتالدارعا وتە ۇقساس، قىشقىل سۋلفات جانە پيروسۋلفات تۇزەدى. سۋلفاتتاردى سۋتەك اعىنىندا نەمەسە اممياكتا قىزدىرسا رۋبيدي نەمەسە سەزي ءسۋلفيدى تۇزەدى.

ءبىراق رۋبيدي مەن سەزيدىڭ ليتيدەن ايىرماشىلىعى ۇشۆالەنتتى مەتالل سۋلفاتتارىمەن اشۋداس تۇزەدى، ەڭ كوپ كەزدەسەتىنى اليۋموسەزيلى جانە ءاليۋمورۋبۆديلى اشۋداستار، ەرىگىشتىكتەرى سۋدا اليۋموكاليلى اشۋداسقا قاراعاندا از:

 

قوسىلىس	ەرىگىشتىگى، گ/مول	0 0 س، مول/ل
كا1 (SO4)2 12H2 O	29،6	0،117
RbA1 (SO4)2 12 H2 O	7،2	0،024
Cs A1 (SO4)2 O	2،1	0،006

ءرۋبيديلى جانە سەزيلى اشۋداستاردىڭ از ەرىگىشتىگى ولاردى كاليلى ەرىتىندىلەردەن ءبولىپ الۋعا قولداندى. 1 سۋرەتتە ءاليۋمورۋبيديلى جانە اليۋموسەزيلى اشۋداستاردىڭ ەرىگىشتىك قيسىعى كەلتىرىلدى، ال سالىستىرمالى رەتىندە اليۋمواشۋداستىڭ ەرىگىشتىك قيسىقتارى كەلتىرىلدى.

رۋبيدي جانە سەزي باسقا دا ۇشۆالەنتتى ەلەمەنتتەرمەن اشۋداستار تۇزەدى، ولار سۋدا از ەريدى.

 

قوسىلىستار	سۋداعى ەرىگىشتىگى 25 0 س مول/ل
تەمىر ءرۋبيديلى	0،58
ۆانادي ءرۋبيديلى	0،177
ينديسەزيلى	0،172
تەمىرسەزيلى	0،045
گاليسەزيلى	0،038
ۆاناديسەزيلى	0،02
حرومسەزيلى	0،016
اليۋموسەزيلى	0،012 (200 س-دا)
	0،017 (30 0س-دا)
ءاليۋمورۋبيديلى	0،0503(200-دا)
	0،0725 (300س-دا)

«شەنيت» دەگەن جالپى اتاۋ بويىنشا رۋبيدي جانە سەزيدىڭ سۋلفاتتارىنىڭ تۇزدارى ەكى ۆالەنتتى مەتالل سۋلفاتتارىمەن بىرگە بەلگىلى. بۇل تۇزدار التى مولەكۋلا سۋمەن كريستالدانادى. بۇل تۇزدارعا مىسال رەتىندە Rb₂SO₄ MgSO₄ 6H₂O، Rb₂SO₄ NiSO₄ 6H₂و، سs₂SO₄ COSO₄ 6H₂O، Cs₂SO₄CuSO₄ 6H₂O ت.ب. كەلتىرۋگە بولادى. شونيتتەردىڭ ەرىگىشتىگى اشۋداستاردىڭ ەرىگىشتىگىنە قاراعاندا جوعارى، ءبىراق رۋبيدي مەن سەزيدىڭ جاي سۋلفاتتارىنىڭ ەرىگىشتىگىنەن از.

اسىرەسە سەزي سۋلفاتىنىڭ ەرىگىشتىگى جوعارى:

	ەرىگىشتىگى 0س
	مول/ل	گ/ل
Rb2SO4	1،36	364
Cs2SO4	1،6	167،1

جاي سۋلفات، قوس سۋلفات جانە رۋبيدي مەن سەزي اشۋداستارىنىڭ ەرىگىشتىگىن سالىستىرا وتىرىپ قورىتىندى جاساۋعا بولادى، سۋلفاتتاردىڭ ەرىگىشتىگى ولاردىڭ قۇرامى كۇردەلەنگەن سايىن ازايادى.

سونىمەن بىرگە رۋبيدي جانە سەزيلى باسقا وتتەكتى قىشقىلداردىڭ تۇزدارى الىنعان، ونىڭ ىشىندە ورگانيكالىق (قىمىزدىق، شاراپ، بەنزوي، ت.ب.).

ىشكى كاتيون رەتىندە رۋبيدي مەن سەزي بولاتىن كومللەكستى قوسىلىستار زەرتتەلگەن، مىسالى: مە₃|سو(NO₂)₆|، مە₂رtسl₆(ءحلوريدتى قوسىلىستارى تۋرالى تومەندە ايتىلادى)، ءرۋبيديلى جانە سەزيلى كرەمنيۆولفرامدى، فوسفورپول-فرامدى، كرەمنيموليبدەندى جانە ءفوسفورموليبدسندى قىش-قىلداردىڭ تۇزدارى جانە ت.ب.

كرەمنيموليبدەندى قىشقىلىنىڭ ءرۋبيديلى جانە سەزيلى تۇزدارىن زەرتتەۋمەن ە.ا.نيكيتانا جانە ا.گ.كوگان كوپ اينالىستى. سىلتىلىك مەتالل موليبداتتارىن زەرتتەۋمەن، سونىڭ ىشىندە رۋبيدي جانە سەزي موليبداتتارىن زەرتتەۋمەن ۆ.ي.سپيسىن اينالىستى. وسى جۇمىستارمەن رۋبيدي جانە سەزي پوليموليبداتتارىنىڭ قۇرامى زەرتتەلدى جانە ولاردىڭ تەرميالىق تۇراقتىلىق ماندەرى الىندى.

ادەبيەتتەر ءتىزىمى:

1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ككلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.

---