وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان: تۇ-43 توپ ستۋدەنتى ەلۋباي گۋلميرا مۇحتار قىزى
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى

پەريودتىق جۇيەنىڭ ءۇشىنشى توبىندا، التىنشى توپشادا “سيرەك جانە ەلەمەنتتەر”(لانتانويدتار) ورنالاسادى. سيرەك جانە ەلەمەنتتەرگە – لانتاننان (57) ليۋتەسيگە (71) دەيىن 14 ەلەمەنت جاتادى.

بۇل ەلەمەنتتەر ءيتتريدىڭ (V پەريود) جانە سكانديدىڭ (IVپەريود) انالوگتارى، سونتىقتان كەيدە سكاندي توپشاسىنىڭ ەلەمەنتتەرى دەپ اتالادى.

سكانديدىڭ 1879 جىلى نيلسەن اشتى (شۆەسيا، سكانديناۆيا)، بۇل ەلەمەنتتى  د.ي.مەندەلەيەۆ 1869 جىلى بولجاپ ايتتى، ونى “ەكا-بور” دەپ اتادى.

ەلەمەنتتەر ەلەكتروندىق قۇرىلىسىنا بايلانىستى تۇراقتى ءۇش ۆالەنتتى.

ەلەمەنتتەردىڭ حيميالىق قاسيەتتەرى بىر-بىرىنە وتە جاقىن. بۇل قاسيەتتەردىڭ جاقىندىعى ەلەكتروندىق قۇرىلىسىنا بايلانىستى. ەلەمەنتتەردىڭ زاريادتارى جانە ەلەكتروندارىنىڭ سانى وسكەن سايىن ەلەكتروندار سىرتتان ءۇشىنشى ەلەكتروندىق قاباتىنا 4f ورنالاسادى. سوندىقتان بۇل ەلەمەنتتەر تابيعاتتا بىرگە كەزدەسەدى، ولاردى بولەك قوسىلىستار تۇرىندە جانە ءبىر–بىرىنەن ءبولۋ كۇردەلى ماسەلە.

ەلەمەنتتەردىڭ اشىلۋ تاريحى وتە قىزىقتى جانە كۇردەلى.

ءتوريدى 1828 جىلى بەرسەليۋس نورۆەگياداعى مينەرالدا اشتى. سكانديناۆ قۇدايى تور قۇرمەتىنە جاڭا ەلەمەنتتى “توري” دەپ اتادى، ال مينەرالدى-توريت دەدى.

30-جىلدارى نيلس بور تەوريالىق ەسەپتەر بويىنشا لانتانويدتارعا ۇقساس، سونىمەن قاتار ءبىر توپ ەلەمەنتتەر تۋرالى پىكىر ايتتى. بۇل توپ ەلەمەنتتەر لانتاننىڭ انالوگى اكتينيدەن باستالعان سوڭ ولاردى «اكتينويدتار» دەپ اتادى. سونىمەن اكتينويدتارعا كەلەسى ەلەمەنتتەر جاتادى؛ اكتيني، توري، پروتاكتيني، ۋران، نەپتۋني، پلۋتوني، امەريسي، كيۋري، بەركلي، كاليفورني، ەينشتەيني، فەرمي، مەندەلەۆي، نوبەلي، لوۋرەنسي.

سونىمەن اكتينويدتار لانتانويدتاردىڭ انالوگى، وسىعان بايلانىستى اكتينويدتاردىڭ  اراسىندا توري سەريدىڭ انالوگى بولىپ تابىلادى.

سيرەك-جەر ەلەمەنتتەردىڭ (سجە) اشىلۋى جانە ءبولىنۋى

جىل

كىم ءبولدى

قاي زاتتاردان

ەلەمەنتتەردىڭ اتالۋى جانە اتالۋ سەبەبى

1794

گادولين

يتتەربي دەگەن جەردەگى (شۆەسيا) مينەرالدان؛ سوڭىندا مينەرال گادولينيت دەپ اتالادى.

وكسيدتەردىڭ قوسپاسى. 1797 جىلى ەكەبەرگ بۇل قوسپانى “يتتري جەرلەرى” دەپ اتادى

1803

كلاپروت، ونىمەن بىرگە بەرسەليۋس

باستنەد (شۆەسيا) دەگەن رۋدنيكتە ”قارا تاستان”

“سەريت جەرلەرى” 1801 جىلى  جاڭا اشىلعان پلانەتا سەرەرا قۇرمەتىنە

1814

بەرسەليۋس

سەريت جەرلەرىنەن

سەري

1828

ۆەلەر

يتتري جەرلەرىنەن

يتتري

1839

موزاندەر

سەريت جەرلەرىنەن

لانتان (گرەكشە”جاسىرىن”)

1843

موزاندەر

يتتري جەرلەرىنەن

تەربي جانە ەربي ”يتتەربيدەن”

1878

مارينياك

ەربيدەن

يتتەربي

1879

نيلسەن

ەربيدەن

سكاندي-سكانديناۆيا قۇرمەتىنە

1879

لەكوك دە بۋابودران

سەريت جەرلەرىنەن سامارسكي دەگەن  مينەرالدان بولىنگەن، مينەرال ۋرالدا تابىلعان

ساماري-مينەرالعا بايلانىستى

1879

كلەۆە

ەربيدەن

تۋلي-تۋلە دەگەن جەردىڭ (سكانديناۆيا) قۇرمەتىنە. گولمي - “گولميا” ستوكگولمنىڭ ەسكى اتى

1880

مارينياك

“ديديلەدەن”، ول سەريت جەرلەرىنەن بولىنەن

گادوليني فينن حيميگى ح.و.گادولين قۇرمەتىنە

1885

اۋەر فون ۆەسباح

“ديديلەدەن” (ەگىز) (ەسكى وكسيدتەردىڭ قوسپاسى)

پرازەوديم - كوك ەگىز، نەوديم - جاڭا ەگىز

1886

لەكوك دە بۋابودران

گولميدەن

ديسپروزي (گرەكشە “قولايسىز”)

1896

دەمارسەي

ساماريدەن

ەۆروپي

1907

ۋربەن،ونىمەن بىرگە اۋەر فون ۆەلسباح

يتتەربيدەن

ليۋتەسي - پاريج ەسكىلىكتە

1947

مارينسكي جانە گلەندەنين

ۋراننىڭ ونىمدەرىنەن

پرومەتەي - گرەك ميفولوگياسىنداعى پرومەتەيدىڭ قۇرمەتىنە

فيزيكالىق جانە حيميالىق قاسيەتتەرى

سكاندي يتتري، لانتان جانە لانتانويدتاردىڭ ەلەكتروندىق قۇرىلىسى كەستەدە كەلتىرىلگەن.

ەلەمەنتتەردىڭ ەلەكتروندىق قۇرىلىسىنان  5d-ەلەكتروندار تەك قانا ءۇش لانتانويدتار: لانتان، گادوليني، ليۋتەسيدە بار ەكەنىن كورەمىز.  ەلەكترونداردىڭ ورنالاسۋىنا بايلانىستى گادوليني لانتانويدتاردىڭ اراسىندا “ورتالىق” ورىندا تۇرىپ، ولاردى ەكى توپقا بولەدى؛ءار توپقا 6 ەلەمەنت كىرەدى،ولاردىڭ قۇرامىندا 5d ەلەكتروندار جوق. گادوليني لانتانويدتاردى ەكى توپقا بولەتىنىن باسقا مالامەتتەردەن كورۋگە بولادى. مىسالى، ءۇش ۆالەنتتى يوننىڭ راديۋسى ەلەمەنتتىڭ رەتتىك نومىرىمەن بايلانىستى.

سكاندي يتتري، لانتان جانە لانتانويدتاردىڭ ەلەكتروندىق قۇرىلىسى

رەتتىك ءنومىرى

ەلەمەنت

K( 1 )

L( 2 )

M( 3 )

N(4) spdf

O(5) spd

P(6) s

21

Cكاندي

2

8

9

2 6

 

 

39

يتتري

2

8

18

2 6 1

2

 

57

لانتان

2

8

18

2 6 10

2  6 1

 

58

سەري

2

8

18

2 6 10 2

2 6

2

59

پرازدەوديم

2

8

18

2 6 10 3

2 6

2

60

نەوديم

2

8

18

2 6 10 4

2 6

2

61

پرومەتي

2

8

18

2 6 10 5

2 6

2

62

ساماري

2

8

18

2 6 10 6

2 6

2

63

ەۆروپي

2

8

18

2 6 10 7

2 6

2

64

گادوليني

2

8

18

2 6 10 7

2 6 1

2

65

تەربي

2

8

18

2 6 10 9

2 6

2

66

ديسپروزي

2

8

18

2 6 10 10

2 6

2

67

گولمي

2

8

18

2 6 10 11

2 6

2

68

ەربي

2

8

18

2 6 10 12

2 6

2

69

تۋلي

2

8

18

2 6 10 13

2 6

2

70

يتتەربي

2

8

18

2 6 10 14

2 6

2

71

ليۋتەسي

2

8

18

2 6 10 14

2 6 1

2

لانتانويدتاردىڭ ۆالەنتتىلىگى نەگىزىندە ۇشكە تەڭ، ءبىراق كەيبىر ەلەمەنتتەر ەلەكتروندىق قۇرىلىسىنا بايلانىستى ءتورت جانە ەكى ۆالەنتتى بولۋى مۇمكىن.وسى اۋىسپالى ۆالەنتتىلىك جوعارىدا ايتىلعان ەلەمەنتتەردىڭ پەريودتىعىنا سايكەس كەلەدى. گادوليني سونىمەن قاتار ەلەمەنتتەردى ەكى توپقا بولەدى: ءار توپتا جەتى ەلەمەنت، توپتاردا ەڭ ارتتا جۇرگەن ەلەمەنتتەر ادوليني مەن ليۋتەنسي ءۇش ۆالەنتتى.

وكسالاتتارى

سيرەك جەر ەلەمەنتتەردىڭ حيمياسىندا جانە تەحنولوياسىندا وكسالاتتاردىڭ ەرىگىشتىگى دە ءارتۇرلى، ولادردىڭ ەرىگىشتىگى كەنەتتەن وزگەرۋى اسىرەسە امموني وكسالاتتارىن پايدالانعاندا بايقالادى سەبەبى، كەيبىر سجە ەريتىن كومپلەكستى قوسىلىستار تۇزەدى.

لانتان وكسالاتىنىڭ ەرىگىشتىگى بىرگە تەڭ بولىپ الىنعان.

سوندىقتان ءتوريدى باسقا سجە وكسالاتتارى تۇرىندە بولەدى. سكاندي، يتتري، سەري، توري جانە بىرنەشە باسقا لانتانويدتاردىڭ وكسالاتتارىنىڭ سۋداعى ەرىگىشتىگى از، ولاردىڭ ەرىگىشتىگى كريستالليزاسيالىق سۋ مولەكۋلاسىنىڭ سانىنىا بايلانىستى. جالپى يتتري توبى وكسالاتتارىنىڭ ەرىگىشتىگى سەري توبىنان جوعارىلاۋ.

لانتان وكسالاتتارى مينەرالدى قىشقىلاردا ەريدى، سەريس وكسالاتى  ازداپ ەريدى، باسقا سجە ءنىڭ ەرىگىشتىگى بىرتىندەپ تومەندەيدى. وسى قاسيەتتى پايدالانىپ  سجە بولۋگە بولادى. كۇشتى قىشقىلداردا  قۇرامى كۇردەلى قوسىلىستار تۇزەدى.

توري وكسالاتىنىڭ ەرىشتىگى سجە وكسالاتتارىنان جوعارى:

وكسالاتتارى

امموني وكسالاتىنداعى سالىستىرمالى ەرىگىشتىگى

 (1 گ امموني وكسالاتى  38 گ سۋدا) /336/

توري

2663،0

يتتەربي

105،0

يتتري

11،0

سەري

1،8

نەوديم

1،4

پارزەوديم

1،7

لانتان

1،0
 

سجە وكسالاتتارىنىڭ تەرميالىق ديسسوسياسياسى

وكسالات

وكسالاتتاعى سۋ مولەكۋلالارىنىڭ سانى

سۋ جوعالتۋدىڭ باستالۋى

ارالىق اۋىسۋلار

توتىققا اۋىسۋى

لانتان

10

55

55-380، سۋسىز ءتۇرى 380-550، La2O3·CO2

735-800

سەري

10

50

بىردەن CeO2-گە اۋىسۋ

360

پرازەوديم

10

40

40-420، سۋسىز وكسالاتقا اۋىسۋ

420-790

نەوديم

10

50

50-445، تۋرا سولاي

445-735

ساماري

10

45

45-300، تۋرا سولاي

410-735

ەۆروپي

10

60

60-320، تۋرا سولاي

320-620

گادوليني

10

45

45-120،6  سۋلىعا اۋىسۋ 120-315، سۋسىزعا اۋىسۋ

375-700

تەربي

10

45

45-100،5 سۋلىعا اۋىسۋ

140-265،1 سۋلىعا اۋىسۋ

265-435،سۋسىزعا اۋىسۋ

435-725

ديسپروزي

10

45

45-140،4 سۋلىعا اۋىسۋ  140-220،2  سۋلىعا اۋىسۋ

295-415،، سۋسىزعا اۋىسۋ

415-745

گولمي

10

40

40-200،2 سۋلىعا اۋىسۋ 240-400،، سۋسىزعا اۋىسۋ

400-735

ەربي

6

40

40-175،2 سۋلىعا اۋىسۋ

205-395، سۋسىزعا اۋىسۋ

395-720

تۋلي

5

55

55-195،2 سۋلى توتىققا اۋىسۋ

335-730

يتتەربي

5

60

60-175،2 سۋلىعا اۋىسۋ تۋلي سياقتى سۋسىز ءتۇرى جوق

325-735

ليۋتەنسي

6

55

55-190، تۋرا سولاي

315-715

سكاندي

6

60

55-185،تۋرا سولاي

220-635

يتتري

9

45

45-180،2 سۋلىعا اۋىسۋ

260-410،سۋسىزعا اۋىسۋ

410-735
 

فەرروسيانيدتەرى

سجە تۇزدارى ءسىلتى مەتالدارىنىڭ فەرروسيانيدىمەن ارەكەتتەسكەندە ءار ءتۇرلى قوسىلىستار تۇزىلەدى، ولاردىڭ قۇرامى سجە، ءسىلتى مەتالدىڭ تابيعاتىنا جانە ولاردىڭ كونسەنتراسياسىنا بايلانىستى.

سجە فەرروسيانيدتەرىنىڭ ەرىگىشتىگى تومەن، وسى قاسيەتتى اناليتيكالىق جاە تەحنولوگيالىق ماقساتتاردا پايدالانىلادى. مىسالى: ليتي فەرروسيانيدىن پايدالانىپ، سكاندي مەن ءيتتريدى سيرەك جەر ەلەمەنتتەردەن بولۋنە بولادى، ال ەگەر ناتري فەرروسيانيدىن قولدانسا سكاندي مەن يتتريدەن بولۋگە بولادى. ناشار ەريتىن كالي، رۋبيدي، سەزي فەرروسيانيدتەرىن پايدالانىپ سيركە جەر ەلەمەنتتەردى امپەرومەترلىك ادىسپەن انىقتاۋعا بولادى. ءبىر ۆالەنتتى تالي (ءسىلتى مەتالدارعا ۇقساس) لانتانمەن جانە سەريمەن قوس فەرروسيانيدتەر تۇزەدى: TILa[Fe(سN6]·4H2O جانە TICe[Fe(سN)6]·3H2O، ەرىگىشتىكتەرى 10-5 مول/ل.

فەرريسيانيدتەرى

سجە فەرري-جانە فەرروسيانيدتتەرىنىڭ ەرىگىشتىگى، GLN2O3 1ل ەرىتىندىدە

لانتانويد

Me Ln[Fe(سN)6]·تۇز قىشىقىلىندا Me =Na

Me=K

n[Fe(سN)6]سۋدا

La

2،564

0،692

5،316

Pr

1،532

0،500

2،342

Nd

1،784

0،686

1،530

Sm

2،418

0،598

0،268

Gd

2،726

0،624

0،136

Dy

3،618

0،535

0،298

Er

3،024

0،842

0،142

Y

3،492

0،842

0،602

فەرريسيانيدتەردىڭ جالپى فورمۋلاسى Ln[Fe(سN)6]·nH2O، قۇرامىندا ءتورت مولەكۋلا سۋ بولادى. بۇل تۇزداردىڭ ەرىگىشتىگى فەرروسيانيدتەرمەن سالىستىرعاندا جوعارىلاۋ. ءبىراق كەيبىر سيرەك جەر ەلەمەنتتەرىنىڭ فەرروسيانيدتەرىنىڭ جانە فەرريسيانيدتەرىنىڭ ەرىگىشتىكتەرىندە ايىرماشىلىق بار، سونى پايدالانىپ سجە بىر-بىرىنەن بولۋگە بولادى.

كەستەدە كورسەتىلگەندەي لانتان، پرازەوديم جانە نەوديمدى باسقا سجە ءبولۋ ءۇشىن فەرريسيانيدتەردى پايدالانۋعا بولادى.

ادەبيەتتەر ءتىزىمى:

1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ۆكلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.