وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى
شاردارا اۋدانى
№ 16 كوللەدج
ورىنداعان: تۇ-43 توپ ستۋدەنتى مۋحامادەەۆا زارينا فاريدوۆنا
جەتەكشىسى: ايتەنوۆا نۇرگۋل ىدىرىس قىزى
جوسپار:
1. تاريحي ماعلۇماتتار
2. قاسيەتتەرى. ولاردىڭ قوسىلىستارى
1. سيركوني مەن گافني پەريودتىق جۇيەنىڭ ءىV توبىنا تيتاننىڭ توپشاسىنا كىرەدى.
سيركوني 1789 جىلى م.كلارپورت (گەرمانيا) سيركون دەگەن مينەرالدى اشتى. سيرون وتە ەرتەدە بەلگىلى بولدى، ونىڭ اتالۋى ءار ءتۇرلى – گياسينت، ياسينت، يارگون. ونىڭ وتە ادەمى تۇسىنە جانە مولدىرلىگىنە بايلانىستى ءار ءتۇرلى اشەكەي رەتىندە پايدالانىلدى.
1923 جىلى گافنيدى سيركون (سكانديۆانيا) مينەرالىنان د.حەۆەشي، د.كوستەر (دانيا) اشتى. گافني دەپ اتالۋى كوپەنگاگەن دەگەن سكانديۆان قالاسىنا بايلانىستى (لاتىنشا "ناfnia").
د.ي. مەندەلەيەۆ پەريودتىق جۇيەنى قۇراعاندا گافني ءالى اشىلماعان، سوندىقتان پەريدتىق جۇيەدە بەلگىسىز ەلەمەنتكە بوس ورىن قالدىرىلعان، ونىڭ رەتتىك ءنومىرى 72 دەپ انىقتالعان. سيركوندا سيركونيمەن قاتار جۇرگەن جاڭا وسى ەلەمەنت (N72) دەپ تابىلعان.
2. سيركوني مەن گافنيدىڭ ەلەكتروندىق قۇرىلىسى كەلەسىدەي: Zr - 2، 8، 18، 10، 2؛ Hf - 2، 8، 18، 32، 10، 2. وسىعان بايلانىستى تۇراقتى ۆالەنتتىلىك كۇيى – ءتورت. 1 كەستەدە سيركوني مەن گافنيدىڭ ەڭ ماڭىزدى فيزيكالىق كونستانتالارى كەلتىرىلگەن.
1 كەستە
سيركوني مەن گافنيدىڭ فيزيكالىق كونستانتالارى
|
ەلەمەنت |
رەتتىك نومەرى |
اتومدىق سالماعى |
تىعىزدىق گ/سم3 |
اتومدىق راديۋسى |
بالقۋ تەمپەر.0س |
قايناۋ تەمپ.0س |
|
سيركوني (Zr) |
40 |
91،22 |
6،5 |
1،60 |
1952 |
4340 |
|
گافني (Hf) |
72 |
178،6 |
13،31 |
1،59 |
1977 |
4600 |
بالقۋ جانە قايناۋ تەمپەراتۋرالارى مەتالداردىڭ تازالىعىنا بايلانىستى. سىرتقى تۇرىنە قاراعاندا مەتالدار بولاتقا ۇقساس، تازا تۇرىندە وتە جۇمساق.
سيركوني مەن گافني يادرولىق تەحنيكادا ماڭىزى ولاردىڭ پايدالانىلاتىن قاسيەتتەرى – جىلى نەيتروندار الۋ: سيركونيدىڭ نەيترونداردى باسىپ الۋىنىڭ كولدەنەڭ قيماسى وتە از – 0،18 بارن.، ال گافنيدىكى 120 بارن.
ەكى مەتالدىڭ بىرنەشە تابيعاتتىق يزوتوپتار بار (Zr-7، Hf-6) جانە بىرنەشە قولدان ىستەلگەن يزوتوپتار، كەيبىرىنە «تاڭبالانعان اتومدار» (راديواكتيۆتى ينديكاتورلار) رەتىندە پايدالانادى.
مەتالداردىڭ حيميالىق اكتيۆتلىگى جوعارى بولعاندىقتان ولاردى تازا تۇرىندە الۋ وتە قيىن. كادىمگى تەمپەراتۋرالى اۋادا ولار وزگەرمەيدى، ءبىراق قىزدىرعاندا وتتەك جانە ازوتپەن ارەكەتتەسىپ، وكسيدتەر مەن نيتريتتەر تۇزەدى. مەتالدار سۋتەكتى جۇتىپ نيتريتتەر تۇزەدى: Zr4ن، Zr2ن. Zrن، Zrن2.
قىشقىلداردىڭ سيركوني مەن گافنيگە اسەرى جوق، تەك قانا پاتشا جانە فتور قىشقىلىندا ەريدى. ءبىراق كەيبىر ارەكەتتەسۋلەردە – سيركونيدىڭ جاي كۇكىرت جانە كونسەنترلى تۇز قىشقىلىندا ەرۋى كورسەتىلگەن.
سيركوني كوررزياعا جوعارى تۇراقتىلىق كرسەتەدى. سيركوني (گافني) سىلتىلەردىڭ ەرىتىندىسىمەن ارەكەتتەسپەيدى، ال بالقىعان سىلتىلەرمەن ارەكەتتەسەدى.
وتتەكپەن قوسىلىستارى
سيركوني مەن گافنيدى اۋادا قىزدىرعاندا توتىعىپ، وكسيدتەر تۇزەدى. سيركونيدىڭ جوعارى وكسيدى - Zrو2، بالقۋ تەمپەراتۋراسى 2700°س. Zrو2 ءۇش كريستاللدى موديفيكاسيادا بولادى، وزگەرۋ نۇكتەلەرى 1205°-1900°س، قايناۋ تەمپەراتۋراسى 4300°س. Zrو2 تابيعاتتا بوc كۇيىندە كەزدەسەدى (مينەرال باددەلەيت).
سيركونيدىڭ تومەنگى وكسيدتەرى Zr2و3 جانە Zrو بەلگىلى. گافني - نfO2 دەگەن جوعارى وكسيد تۇزەدى، بالقۋ تەمپەراتۋراسى 2990°س.
سيركوني مەن گافنيدىڭ وكسيدتەرى سۋدا ەرىمەيدى. ولارعا سايكەس گيدراتتاردى ەكى جولمەن الۋعا بولادى: كەيبىر تۇزداردىڭ ەرىتىندىلەرىن گيدروليزدەۋ ارقىلى نەمەسە تۇزدارعا سىلتىلەرمەن اسەر ەتۋ ارقىلى. ءبىرىنشى جاعدايدا گيدراتتار تۇزىلەدى، ولار ماتاقىشقىلدارعا سايكەس كەلەدى، مىسالى، Zrو(وH) يەمەسس ن2Zrو3:
Zr(Sو4)2 + زن2و → Zr(ون)2↓ + 2ن2Sو4؛
ەكىنشى جاعدايدا — ورتوقىشقىلدارعا Zr(ون)4 نەمەسە ن4ZrO4
Zr(Sو4)2 + 4Naون → Zr(ون)4 + 2Nا2و4.
گيدروكسيدتەر امفوتەرلى قاسيەتتەر كورسەتەدى.
ZnO2 جانە نfو2 كۇشتى قىشقىلداردى قوسىپ (جاي قوسۋ كەرەك، قىزدىرۋ) نەمەسە سىلتىلەرمەن بالقىتىپ ەرىتۋگە بولادى:
ZrO2 + 2H2SO4 → Zr(Sو4)2 + 2ن2و
ZrO2 + 2NaOH → Na2ZrO3 + ن2و
كومپلەكستى قوسىلىستار تۇزىلەتىن بولعاندىقتان، وكسيدتەر فتور قىشقىلىندا جاقسى ەريدى.
سيركوني مەن گافنيدىڭ تۇزدارى
سيركوني مەن گافنيدىڭ وكسيدتەرىن سىلتىمەن بالقىتقاندا سيركوني مەن گافني قىشقىلدارىنىڭ (ن2ZrO3، ن2Hf O3) تۇزدارى – سيركوناتتار مەن گافناتتار (مە2ZrO3، مە2Hf O3) تۇزىلەدى:
ZrO2 + 2NaOH t→ Na2ZrO3 + H2O
HfO2 + 2NaOH t→ Na2HfO3 + H2O
سيركوني مەنگافنيدىڭ وكسيدتەرى ساو، ۆاو، Srو جونە مgو وكسيدتەرىمەن ارەكەتتەسەدى، مىسالى:
ZrO2 + CaO → CaZrO3
HfO2 + CaO → CaHfO3
سيرەك جەر ەلەمەنتتەر وكسيدتەرىمەن (لانتان، ساماري، نەوديم) ارەكەتتەسكەندە سيركونات تۇزىلەدى، قۇرامى Lا2Zr2و7.
ZrO2 جانە نfو2 كرەمني وكسيدىمەن بالقىعاندا سيليكيتتار تۇزەدى.
ZrO2 + SiO2 → ZrSiO4
HfO2 + SiO2 → HfSiO4
سيركوني مەن گافني سيليكاتتارى تابيگاتتا مينەرال تۇرىندە كەزدەسەدى: ZrSءىو4 — سيركون، HfSءىو4 — گافنون.
سيركون (ZrSءىو4) سودامەن نەمەسە ناتري گيدروكسيدىمەن ارەكەتتەسكەندە ناتري سيركونوسيليكاتى تۇزىلەدى Nا2ZrSءىو5 نەمەسە ZrSءىو4·Nا2و — اق ۇنتاقتى زات، سۋدا ەرىمەيدى، مينەرالدى قىشقىلداردا جاقسى ەريدى.
سيركوني مەن گافنيدىڭ وكسيدتەرى قىشقىلداردا ەرىگەندە تۇزدار تۇزىلەدى:
ZrO2 + 2H2SO4 → Zr(SO4)22H2O
HfO2 + 2H2SO4 → Hf(SO4)22H2O
تۇزدار ەرىتىندىلەردە وڭاي گيدروليزدەڭەدى، سوندىقتان ءبىر مەزگىلدە سيركونيدىڭ ءار ءتۇرلى يوندارى بولۋى مۇمكىن: Zr4+ - سيركوني-يوندارى، Zrو21 - سيركونيل-يوندارى، سونىمەن قاتار گيدراتتى تۇرلەرى. سيركوني (IV) ەرىتىندىدە پوليمەر تۇرىندە بولۋى مۇمكىن، پوليمەرلەنۋ دارەجەسى سيركونيدىڭ كونسەنتراسياسى مەن رن-نا بايلانىستى. بۇل بايلانىس 1 سۋرەتتە كەرسەتىلگەن.
وسى بايلانىستان كورەتىنىمىز: سيركونيدىڭ كونسەنتراسياسى مەن رن-ى جوعارى بولسا — پوليمەرلەنۋ دارەجەسى دە جوعارىلايدى. كومپلەكس ءتۇزۋشى رەاگەنتتەردى قوسقاندا، مىسالى، فتور قىشقىلىن، پوليمەرلەر بۇزىلادى.
1 سۋرەت - سيركوني يوندارىنىڭ پوليمەرلەنۋ فاكتورىنىڭ كونسەنتراسياسىنان جانە ەرىتىندىنىڭ رن-نان تاۋەلدىلىگى (سىزىقتار جانىنداعى ساندار پوليمەرلەنۋ فاكتورىنا تەڭ)
2 سۋرەت - سيركوني مەن گافني گيدروكسيدىنىڭ ناتري گيدروكسيدىندە ەرىگىشتىگى
سيركوني مەن گافنيدىڭ تۇزدارىنا ازداپ ءسىلتى قوسسا نەمەسە گيدروليزدەنۋ رەاكسياسىن وتكىزسە، تۇنباعا نەگىزگى تۇزدار تۇسەدى، بىرتىندەپ گيدروكسيدتەرگە اۋىسادى. سيركوني مەن گافنيدىڭ گيدروكسيدتەرى ناتري گيدروكسيدتەرىندە ەريدى.
بۇل سۋرەتتەن گافني گيدروكسيدىنىڭ ەرىگىشتىگى سيركوني گيدروكسيدىنەن جوعارىلاۋ ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. ناتري گيدروكسيدىنىڭ ماكسيمۋمىنا جەتىپ (12 مول/ل) گافني ەرىگىشتىگى تومەندەيدى. وسى جاعدايدا ناتري گيدروكسوگافناتى Nا2نf(ون)6 تۇزىلەدى، بۇل زات قاتتى فازا تۇرىندە بولىنگەن.
ەرىگەن كومپلەكستى قوسىلىستاردىڭ جالپى فورمۋلاسى مە(ون)4+nn- (Me – سيركوي مەن گافني)، ولاردىڭ تۇراقسىز كونستانتالارى كەلەسىدەي: Zr(OH)5 – 1،9*10-5 ، Hf(OH)5 – 1،1*10-5 .
گيروكسيدىنىڭ ەرىگىشتىك كوبەيتىندىسى: Zr(OH)4 – 3*10-26 ، Hf(OH)4 -4*10-26.
سيركوني مەن گافنيدىڭ فوسفاتتارى جانە فەرروسيانيدتەرى
سيركوني مەن گافني ناشار ەريتىن فوسفاتتار تۇزەدى جانە Zr3(رو4)4. بۇل فوسفاتتار قىشقىدداردا ەرىمەيدى، سوندىقتان سيركوني مەن گافنيدى باسقا مەتالداردان بولۋگە بولادى.
سيركوني مەن گافني از ەريتىن فەرروسيانيدتەر تۇزەدى. فەرروسيانيدتەردىڭ قۇرامى ونىڭ كونسەنتراسياسىنا جانە سيركوني تۇزدارىنىڭ گيدروليزىنە بايلانىستى.
سيركوني وكسيحلوريدىنە ناتري فەرراسيانيدىن قوسسا، قۇرامى [Zrو(ون)]4[عە(سN)6] قوسىلىس تۇزىلەدى، ال كالي فەرراسيانيدىن قوسقاندا Zrو/ZrO(ون)/2/عە(سN)6/ قوسىلىس تۇزىلەدى. گيدروليز بولماعاندا قىشقىلدى ورتادا نورمالدى فورروسيانيد قۇرامى Zr[عە(سN)6]-6ن2و تۇزىلەدى.
پەروكسيدتى قوسىلىستارى
سيركوني مەن گافنيدىڭ تۇزدارىنا ءسىلتىلى ورتادا پەروكسيد سۋتەكتى قوسقاڭدا، پەروكسيدتى قوسىلىستار تۇزىلەدى — نادقىشقىلدار، ولاردى بوس تۇرىندە ءتۇسسىز تۇنبا رەتىندە بولۋگە بولادى. نادقىشقىلدار سۋتەك پەروكسيدى سياقتى كۇشتى توتىقتىرعىشتار.
گالوگەندەرمەن قوسىلىستارى
سيركوني مەن گافني قىزدىرعاندا گالوگەندەرمەن ارەكەتتەسەدى.
سيركوني ءفتوريدى Zrع4 سيركوني مەتالىن فتورسۋتەكپەن قىزدىرعاندا الىنادى. ادەتتە Zrع4 سيركوني وكسيدىنە فتوريد سۋتەگىن قوسۋ ارقىلى نەمەسە سيركوني تۇزدارىن ەرىتىندىدەن Zrع4·nن2و تۇرىندە الىنادى:
ZrO2 + 4HF → ZrF4 + 2H2O
Zr(SO4)2 + 4HF → ZrF4
ZrF4 – اق ءتۇستى زات، 800-10000س ۇشادى، سۋدا قيىن ەريدى (14ل/ل)، فتور قىشقىلىندا كومپلەكستى قىشقىل ءتۇزىپ، جاقسى ەريدى:
ZrF4 + 2HF → H2[ZrF6] + 2H2O
HfCl4 كومپلەكستى قوسىلىستى (NH4)2HfF6 تەرميالىق ديسسوسيالانۋ ارقىلى الىنادى:
(NH4)2HfF6 → HfF4 + 4NH4F
سيركوني مەن گافنيدىڭ حلوريدتەرى مەتالداردىڭ حلورمەن قىزدىرعاندا نەمەسە مەتالداردىڭ وكسيدتەرىنىڭ (كومىرتەك قاتىسىندا) حلورمەن ارەكەتتەسۋى ارقىلى الىنادى.
ZrCl4 – اق ءتۇستى ۇشقىش كريستالدى زات، سۋ قوسقاندا تولىق گيدروليزدەنەدى:
ZrCl4 + 2H2O → Zr(OH)4 + 4HCl
سونداي-اق باسقا گالوگەندەردى قىزدىرعاندا مەنتالدارمەن ارەكەتتەسەدى. تەحنولوگيادا جانە aنaليتيكالىق حيميادا يوديدتەر پايدالانادى.
3 سۋرەت - سيركوني ءحلوريدى مەن ءيوديدىنىڭ بۋلارى قىسىمىنىڭ تەمپەراتۋرادان تاۋەلدىلىگى
ZrCl4 - اق ءتۇستى، ۇشقىش كريستاللدى زات.
Zrءى4 - سارى ءتۇستى كريستاللدى زات، بالقۋ تەمپەراتۋراسى 499°س (قىسىم جاعدايىندا). قىزدىرعاندا سيركوني ءيوديدى ايدالادى.
سيركوني مەن گافنيدى تازا مەتالل كۇيىندە الۋ ءۇشىن يوديدتەر پايدالانىلادى. مەتالدار تازا كۇيىندە تەرميالىق ديسسوسياسيا ادىسىمەن الىنادى:
ZrI4 t→ Zr + 2ءى2
Hf I4 t→ Hf + 2ءى2
كومپلەكستى فتوريدتەردىڭ جانە كومپلەكستى حلوريدتەردىڭ تاجىريبەدە ماڭىزى زور.
ولار "كومپلەكستى قوسىلىستار" دەگەن بولىمدە قاراستىرىلادى
حلوريدتەر ورگانيكالىق زاتتارمەن ءبىرقاتار كۇردەلى قوسىلىستار بەرەدى، مىسالى، سپيرتتەرمەن، پيريدينمەن. سيركوني حلوريدىنە بەلگىلى ەتيل-، مەتيل-، فەنيلبەنزواتتار، گافني حلوريدىنە — ەتيل-، مەتيلبەنزواتتار. بۇل زاتتار سۋ قوسقاندا ىدىراپ، تەتراحلوريد جانە ەفير بەرەدى، وسى قاسيەتتى پايدالانىپ، سيركوني مەن گافنيدى باسقا ەلەمەنتتەردەن بولۋگە بولادى.
سيركونيگە سونىمەن قاتار بەلگىلى وكسيحلوريد، مىسالى ZrOCl — سيركونيلحلوريد، سيركوني ءحلوريدى سۋمەن ارەكەتتەسكەندە تۇزىلەدى:
Zrس14 + ن2و → Zrوس12 + 2ءنسى
Zrوس12 مولەكۋلاسى 8 سۋ مولەكۋلاسىمەن كريستالدانادى. سۋدا جاقسى ەريدى، كونسەنترلى تۇز قىشقىلىندا قيىن ەريدى /479/. Zrوس12-8ن2و 45-650س تەمپەراتۋراعا دەيىن قىزدىرعاندا سۋ بولىنەدى، ال 80°س تەمپەراتۋرادا ىدىراپ حلور بولىنەدى، ال 400 – 4500س تەمپەراتۋرادا Zrو2 بولىنەدى.
ەگەر بەلگىلى رن-تا وكسيحلوريد ەرىتىندىلەرىنە سۋلفات يوندارىن قوسسا (ناتري، اليۋميني، تەمىر، امموني سۋلفاتتارىنىڭ ەرىتىندىسى) سيركونيدى نەگىزگى سۋلفاتتار تۇرىندە تۇنباعا تۇسىرۋگە بولادى.
سيركوني مەن گافنيدىڭ ديگالوگەنيدتەرى الىنعان. سيركوني تەتراحلوريدىن سيركوني مەتالى قاتىسىندا قىزدىرعاندا قارا ءتۇستى ديحلوريد تۇزىلەدى:
Zrس14 + Zr → 2ZrCl2
ال Zrس14 اۋاسىز ورتادا 350°س تەمپەراتۋرادا اليۋميني مەتالىمەن توتىقسىزداندىرعاندا قىزىل-قوڭىر ءتۇستى Zrس13 تۇزىلەدى، ودان ءارى قىزدىرسا ديسپروسپورسيالانۋ پروسەسى ءوتىپ دي- جانە تەتراحلوريد تۇزىلەدى:
2Zrس13 ↔ Zrس12 + Zrءسى4
ءدال وسىنداي رەاكسيالار، سيركوني مەن گافييدىڭ بروميدتەرمەن جانە يوديدتەرمەن وتەدى.
كومپلەكستى قوسىلىستارى
سيركوني مەن گافني كومپلەكستى گالوگەنيدتەر بەرەدى قۇرامى مە2Zrگال6 (مە — ءبىر ۆالەنتتى مەتالل، گال. – گالويد).
كومپلەكستى گالوگەنيدتەر تۇراقتى، ەڭ ماڭىزدىسى، كالي فتورسيركوناتى ك2ZrF6، تەحنولوگيادا جانە اناليزدە پايدالانىلادى. گافنيدىڭ اليۋميني فتورگافناتى (NH4)2HfF6 ەرىگىشتىگى جوعارى بولعاندىقتان ونى سيركونيدەن ءبولۋ ءۇشىن پايدالانادى. كەلەسى كومپلەكستى قوسىلىستار بەلگىلى: Rb2Zr(نf)ع6، سs2Zr(نf)ع6، ت12Zr(نf)ع6، اgZr(نf)ع6.
فتورسيركوناتتار سيركونيدى الۋ ءۇشىن پايدالانىلادى، سوندىقتان تولىق زەرتتەلگەن.
465°س تەمپەراتۋراعا دەيىن قىزدىرعاندا ك2Zrعب ىدىراپ، كع جانە Zrع4 بولىنەدى:
كZrF6 → 2KF + Zrع4
600°س تەمپەراتۋرادا اۋادا Zrو2 تۇزىلەدى. سيركوني ءفتوريدى كومپلەكسىنىڭ تۇراقسىز كونستانتاسى 10-9.
سونىمەن قاتار سيركوني مەن گافنيدىڭ گەكساحلوريدتەرى بەلگىلى، سىرتقى سفeراسىندا ءار ءتۇرلى ءسىلتىلى مەتالدار بار ولار: ناتري، كالي، رۋبيدي، سەزي. جوعارى تەمپەراتۋرادا ىدىراۋ رەاكسياسى وتەدى:
مە2Zrءسى6 ↔ 2مeس1 + Zrءسى4
سيركوني مەن گافنيگە كومپلەكستى سۋلفاتتار بەلگىلى، سونىمەن بىرگە سيركوني كومپلەكسىنىڭ تۇراقتىلىعى گافنيدەن جوعارىلاۋ /38/. كۇكىرت قىشقىلدى ورتادان سيركوني سۋلفاتى ءتۇسسىز سيركونيل كۇكىرت قىشقىلى كريستالل تۇرىندە بولىنەدى، گيدروليز وتكەندە نەگىزگى سۋلفاتتار بولىنەدى. وسى قوسىلىستاردى كومپلەكستى قوسىلىستار دەپ قاراستىرۋعا بولادى، مىسالى ن4[Zr(ون)2(Sو4)6] · 4ن2و.
سيركونيلكۇكىرت قىشقىلدىڭ ءتۇزىلۋىن جانە گيدروليزدەنۋ رەاكسياسىن پايدالانىپ تاجىريبەدە سيركونيدى ەرىتىندىدەن بولەدى.
كۇكىرت قىشقىلىنىڭ جوعارى كونسەنتراسياسىندا باسقا زات تۇزىلەدى — سيركوني ءۇشسۋلفاتى ن2[Zr(Sو4)3] · 3ن2و.
سيركوني نيتراتى بىرنەشە كومپلەكستى قوسىلىستار بەرەدى، ولار ءار ءتۇرلى ازوت قىشقىلدىق ورتادا تۇزىلەدى: ازوت قىشقىلىنىڭ نورمالدىق كونسەنتراسياسى 0،3 تومەن بولسا، وندا سيركوني گيدروكسيدى تۋزىلەدى - Zr(ون)4، قىشقىلدىڭ كونسەتراسياسى جوعارىلاسا جوعارى پوليمەرلى مولەكۋلالار ءتۇزىلىپ [Zr2و3]2+ يوندار پايدا بولادى، سوڭعىسىندا كەلەسىدەي كومپلەكستى يوندار تۇزىلەدى: [Zr(ون)2Nو3]+، [Zr(ون)2(Nو3)2]°، Zr(Nو3)2]2+، [Zr(ون)2(Nو3)4]2-.
سيركوني مەن گافني قىمىزدىق قىشكىلمەن كومپلەكستى قوسىلىستار بەرەدى، ونىڭ فورمۋلاسى [مو(س2O4)4]4- (مە — سيركوني نەمەسە گافني). بۇل كومپلەكس تۇز كىشقىلدى ەرىتىندىدە مەتالمەن وكسالات يوننىڭ قاتىسىمەن مە:س2و42- 1:25-تەن 1:100-گە دەيىن بولعاندا تۇزىلەدى. ال وكسالاتتىڭ كونسەنتراسياسى جوعارى بولعاندا (رن ءمانى 5،8-دەن 6،2-گە دەيىن) كەلەسى كومپلەكس تۇزىلەدى — [مە(س2و4)5]6-. كومپلەكستىڭ تۇراقتى كونستانتاسى 1036. باسقا جۇمىستا كورسەتىلگەن تاعى ءۇش تۇراقتى وكسالات كومپلەكستىڭ ءتۇزىلۋى، تۇراقسىز كونستانتالارى ەسەپتەلگەن:
ZrC2O42+؛ (K = 1،6·10-10)؛ Zr(C2O4)2 (K = 4،6·10-8)؛ ZrO C2O4 (K = 2،1·10-7)
سيركوني مەن گافنيدىڭ باسقا كوپ ورگانيكالىق رەاگەنتتەرمەن كومپلەكستى قوسىلىستارىن تەحنولوگيادا جانە اناليزدە پايدالانادى /493-499/. مىسالى سيركوني ليمون قىشقىلىمەن كالي گيدروكسيدى قاتىسىندا كالي سيتراتوسيركونيلوات تۇزەدى، قۇرامى ك3[ZrO(س6ن5و7)2ن]·8،5ن2و، سپيرت قوسقاندا تۇنباعا تۇسەدى.
بورمەن، كومىرتەكپەن، كرەمنيمەن، ازوتپەن جانە فوسفورمەن قوسىلىستارى
2 كەستەدە سيركوني مەن گافنيدىڭ قوسىلىستارىنىڭ قۇرامى جانە ماڭىزدى فيزيكالىق قاسيەتتەرى كەلتىرىلگەن.
وسى كسستەدەن سيركوني مەن گافني بارلىق قوسىلىستارىندا جوعارى بالقۋ تەمپەراتۋراعا جانە جوعارى ەلەكتروتكىزگىشتىك قاسيەتىنە يە ەكەنى بايقالادى. كەلتىرىلگەن بارلىق قوسىلىستار حلوردىڭ اتموسفەراسىندا ىدىرايدى، سەبەبى حلوريدتەر تۇزىلەدى.
بوريدتەر كەلەسى رەاكسيا بويىنشا قىزدىرعاندا الىنادى:
7Zr + 3ۆ4س + ۆ2و3 → 7ZrB2 + 3CO
نيتريتتەر مەتالدار ازوتپەن نەمەسە اممياكپەن ارەكەتتەسكەندە الىنادى /204/. سيليسيتتەردى ءار ءتۇرلى جولمەن الادى:
2 كەستە
سيركوني مەن گافني بوريدتەرىنىڭ، كاربيدتەرىنىڭ، سيليسيتتەرىنىڭ، نيتريتتەرىنىڭ جانە فوسفيدتەرىنىڭفيزيكالىق قاسيەتتەرى
|
قوسىلىستار |
بالقۋ تەمپ. 0س |
ەلەكتروتكىزگىشتىك ۇلەسى |
ميكروقاتتىلىق |
|
ZrB2 |
3040 |
62500 |
2252 |
|
ZrB12 |
2680 |
16670 |
- |
|
HfB2 |
3250 |
98000 |
2900 |
|
ZrC |
3530 |
20000 |
2136-3480 |
|
HfC |
3890 |
22250 |
2913 |
|
ZrSi |
2150 |
13200 |
- |
|
ZrSi2 |
1700 |
13200 |
1063 |
|
Zr2Si |
2220 |
- |
- |
|
Hf5Si3 |
|
|
|
|
Hf2Si |
2250 |
- |
- |
|
ZrN |
2980 |
74400 |
1480 |
|
HfN |
2982 |
- |
1640 |
1) ەلەمەنتتەردىڭ تۋرا ۆاكۋۋم پەشتە ارەكەتتەسۋى؛
2) 20000س تەمپەراتۋرادا سيركوني مەن گافنيدىڭ كرەمنيمەن ارەكەتتەسۋى، سوسىن 1500-18000س تەمپەراتۋرادا سۋتەك اتموسفەرادا جاندىرۋ؛
3) اليۋمينوتەرميالىق توتىقسىزداندىرۋ؛
4) ءسىلتىلى مەتالدىڭ فتورسيليكاتىنىڭ بالقىماسى ەلەكتروليزدەۋ.
سيركوني مەن گافنيدىڭ كاربيدتەرى وكسيدتەردى كومىرتەك پەن سۋتەك نەمەسە كومىرتەك وكسيدىمەن 2000°س تەمپەراتۋرادا پەشتە كۇيدىرۋ ارقىلى الىنادى. بۇل توتىقسىزدانۋ پروسەسىن جالپى كەلەسى رەاكسيا ارقىلى كورسەتۋگە بولادى:
ZrO2 + زس → Zrس + 2سو
سونىمەن قاتار سيركوني فوسفيدتەرى: α-، β-مونوفوسفيدتەرى Zrر جانە ءديفوسفيدى Zrر2 بەلگىلى، ولار ەلەمەنتتەردەن سينتeز ارقىلى قىزدىرعاندا (قىسىم) نەمەسە 750°س تەمپەراتۋرادا ZrCl4 + رن3 قوسپانى قىزدىرىپ، ودان ءارى 850°س تەمپەراتۋرادا ءفوسفيندى مەتالمەن ارەكەتتەسكەندە الادى. وسىعان ۇقساس گافني ءفوسفيدى بەلگىلى.
كۇكىرتپەن قوسىلىستارى
سۋلفيدتەر، قۇرامى مەS2 ەلەمەتتەردى قىزدىرعاندا بىر-بىرىمەن ارەكەتتەسىپ نەمەسە 6000س تەمپەراتۋرادا كۇكىرتسۋتەك حلوريدىمەن ارەكەتتەسۋ ارقىلى الىنادى. سيركوني مەن گافني تۇزداردىڭ ەرىتىندىلەرىنە كۇكىرتسۋتەك قوسقاندا تۇنبا تۇزىلمەيدى.
ZrS2 - قارا-قوڭىر ۇنتاق، اۋادا تۇراقتى، سۋدا ەرىمەيدى، قىزدىرعاندا وكسيد تۇزىلەدى.
ەلەكتروحيميالىق سيپاتتاماسى
سۋلى ەرىتىندىلەردە سيركوني مەن گافني تەك قانا ءتورت ۆالەنتتى كۇيدە بولادى. تومەنگى ۆالەنىتىك كۇي تەك قانا گالوگەنيدتەرگە جانە وكسيدكە ZrO ءتان. سوندىقتان ەرىتىندىدە توتىعۋ-توتىقسىزدانۋ رەاكسيالار وتپەيدى.
كەلەسى رەاكسيانىڭ مە4+ → مە نورمالدىق پوتەنسيالدىڭ شاماسى سيركونيگە — 1،56ۆ، گافنيگە — 1،7ۆ. سيركوني مەن گافنيدىڭ قوسىلىستاردىڭ مەتالعا دەيىن توتىقسىزدانۋى تەك قانا فتوريد نەمەسە حلوريد كومپلەكستى قوسىلىستاردىڭ بالقىماسىندا ءوتۋى مۇمكىن.
مينەرالدارى مەن كەندەرى
سيركوني ۆانادي سياقتى كەڭ تاراعان سيرەك ەلەمەنتتەرگە جاتادى. جەر قىرتىسىندا تارالۋى بويىنشا سيركوني 19-شى ورىن الادى، IV دەكاداعا جاتادى. سيركونيدىڭ كلاركى 0،025، گافنيدىڭ كلاركى 4-10-6 (VI دەكادا). سيركونيدىڭ ەڭ ماڭىزدى مينەرالدارى كەلەسىلەر:
باددەلەيت (نەمەسە برازيليت) Zrو2، باي كەنى برازيليادا كەزدەسەدى.
سيركون ZrSءىو4 (ارابشا "zerk" - اسىل تاس). سيركوننىڭ ءار ءتۇستى تۇرلەرى گياسينت دەپ اتالادى. مينەرالدىڭ ءىرى كەنى اۆستراليادا، ينديادا، نورۆەگيادا، ماداگاسكاردا، سەيلوندا كەزدەسەدى. كەيبىر سيركونداردا باسقا سيرەك ەلەمەنتتەر كەزدەسەدى: ولاردىڭ ىشىندە — سيرەك جەر ەلەمەنتتەر، نيوبي، تانتال، توري، ۋران.
ەۆدياليت — كۇردەلى مينەرال، ونىڭ قۇرامى مىنا فورمۋلامەن كورسەتىلگەن: (Na، سا) ZrSءى6و17(و، ون، س1). مينەرالدىڭ ءتۇسى ءار ءتۇرلى: قىزعىلت نەمەسە قىزىل-سۇر. مينەرالدا تانتال، نيوبي، سيرەك جەر ەلەمەنتتەر (سەري، لانتان، پرازەوديم)، يتتري، گافني كەزدەسەدى. مينەرال كەنى گرەنلانديادا، نورۆەگيادا، ماداگاسكاردا كەزدەسەدى.
گافني تابيعاتتا ءوز مينەرالدارى تۇرىندە سيرەكتەۋ كەزدەسەدى، سيركونيدىڭ تۇراقتى سەرىگى. گافنيدىڭ ەڭ جوعارى مولشەرى سيركوندا.
تەحنولوگياسى. كونسەنتراتتاردى ىدىراتۋ
سيركوني يادرولىق تەحنيكادا پايدالانىلاتىن بولعاندىقتان، ونى تازا تۇرىندە ءبولۋ كەرەك (گافني بولماۋى كەرەك). سيركون كونسەنتراتتارىن ىدىراتقاندا ءۇش ءادىس پايدالانىلادى:
1) كاربيد ءادىسى، وسى ادىسپەن سۋسىز حلوريدتەر الىنادى، گافني ەكستراكسيا ارقىلى بولىنەدى.
2) كالي كرەمني فتوريدىمەن بالقىتۋ، سوسىن سيركوني مەن گافنيدىڭ كومپلەكستى فتوريدتەرىنىڭ فراكسيالىق كريستالليزاسياسى.
3) ناتري گيدروكسيدىمەن بالقىتۋ، ازوت قىشقىلىندا ەرىتۋ، گافنيدى ەكستراكسيا ارقىلى ءبولۋ.
باددەلەيتتى باسقاشا وندەيدى.
كونسەنتراتتى كۇيدىرەدى، سوسىن سۋدا سۋىتادى، ونىڭ ناتيجەسىندە مينەرال ۇنتاق تۇرىندە بولادى، اليۋميني جانە تەمىردىڭ قوسپالارىن قىشقىلمەن بولەدى. تازا وكسيد كەرەك بولسا باددەلەيتتى كۇكىرت قىشقىلىمەن قىزدىرىپ ىدىراتادى، ەرىتىندىدەن ناتري گيدروكسيدىن قوسىپ، سيركونيدىڭ گيدروكسيدىن تۇنباعا تۇسىرەدى.
كەندەردىڭ قۇرامىندا تيتان بولسا، ونى سيركونيدەن ءبولۋ ءۇشىن قوس فتوريدتەردىڭ ەرىگىشتىكتەرىنىڭ ايىرماشىلىعىن پايدالانادى: ك2Zrع6-نىڭ ەرىگىشتىگى (14گ/ل) تيتان ءفتوريدىنىڭ (ك2ءتىع6) ەرىگىشتىگىنەن جوعارى.
سيركوني مەن گافنيدى ءبولۋ
سيركوني مەن گافنيدىڭ قاسيەتتەرى وتە جاقىن بولعاندىقتان، ولاردى بىر-بىرىنەن ءبولۋ وتە كۇردەلى ماسەلە.
سيركوني مەن گافنيدى كەلەسى ادىستەرمەن بولۋگە بولادى:
1) كومپلەكستى فتوريدتەردى، وكسالاتتاردى، فوسفاتتاردى، حلوروكسيدتەردى، تاعى باسقا از ەريتىن قوسىلىستاردى كريستالليزاسيا ارقىلى بولشەكتەۋ.
2) يونالماسۋ جانە ادسوربسيالىق ءادىس ارقىلى.
3) ورگانيكالىق ەرىگىشتەرمەن ەكستراكسيالاۋ.
4) سيركوني مەڭ گافنيدىڭ تەتراگالوگەنيدتەرىنىڭ بۋلارىن رەكتيفيكاسيالاۋ ارقىلى.
5) ۇشاتىن زاتتاردى فراكسيالىق ديستيللياسيا ارقىلى.
وسى ادىستەردىڭ اراسىندا ەڭ ماڭىزدىسى — يونالماسۋ جانە ەكستراكسيالاۋ ادىستەرى. مىسالى سيركونيدى گافنيدەن يونالماسۋ ادىسىمەن كاتيونيت كۋ-2 پايدالانىپ بولۋگە بولادى. بۇل ادىستە كاتيونيتتە سيركوني مەن گافني سوربسيالايدى، ليمون قىشقىلىن قوسىپ، سيركونيدى جۋىپ تاستايدى، سوڭىنان قىمىزدىق نەمەسە كۇكىرت قىشقىلىن قوسىپ، گافنيدى جۋىپ بولەدى.
سيركوني مەن گافني مەتالدارىن الۋ
ءقازىر بۇكىل سيركوني مەتالى سيركوني حلوريدىنەن Zrسl4 ماگايمەن توتىقسىزداندىرۋ ارقىلى الىنادى. ("كرول ءادىسى"). توتىقسىزدانۋ پروسەسى 900°س تەمپەراتۋرادا وتەدى.
وتە تازا سيركوني يوديدتەردىڭ تەرميالىق ديسسوسياسياسى ارقىلى الىنادى - "ءيوديدتى ءادىس". وسى پروسەستە قايتىمدى رەاكسيا وتەدى:
Zr + 2I2 ↔ ZrI4
ءادىستىڭ جولى كەلەسىدەي: "شيكى" (تازالانباعان) سيركوني مەتالى جوعارى تەمپەراتۋرادا (300-350°س) ۆاكۋۋمدا يودپەن ارەكەتتەسىپ يوديد تۇزەدى. يوديد جوعارى تەمپەراتۋرادا (1400"س) قىزدىرعان ۆولفرام سىمىنا قونىپ، ديسسوسياسيالانىپ سيركوني مەن بوس يودقا ىدىرايدى.
4 سۋرەت - سيركونيدى ءيوديدتى ادىسپەن الۋ قۇرالاىنىڭ سىزبانۇسقاسى:
1- ۆولفرامدى وزەك، 2-ۆولفرامدى ءجىپ، 3-شيكى سيركوني مەن يودتىڭ قوسپاسى
سيركونيدى الۋدىڭ باسقا دا ادىستەرى بار: سيركوني وكسيدىن Zrو2 كالسيمەن، ماگنيمەن، اليۋمينيمەن، كومىرتەكپەن ت.ب. توتىقسىزداندىرۋ؛ ZrCl4ء-تى ناتريمەن نەمسسە كالسيمەن توتىقسىزداندىرۋ، سيركوني ءفتوريدىن نەمەسە فتورسيركوناتتى ناتريمەن نەمەسە اليۋمينيمەن توتىقسىزداندىرۋ.
گافني سيركوني سياقتى كرولل ادىسىمەن الىنادى.
اناليتيكالىق سيپاتتاماسى
سيركوني. ساپالىق رەاكسيالاردا بىرنەشە ورگانيكالىق قوسىلىستار پايدالانادى: پاراديمەتيلامينوازوفەنيلارسون قىشقىلى، سيركونيدىڭ قاتىسىندا قىزىل-سۇر ءتۇس پايدا بولادى، كارمين قىشقىلى (كۇلگىن ءتۇستى تۇنبا) جانە اليزارينسۋلفونات (اليزارين 8) ( قىزىل ءتۇستى تۇنبا). اليزارينسۋلفونات سيركوني مەن گافنيگە سپەسيفيكالىق سەزگىش رەاگەنت. وسى رەاگەنتتى پايدالانىپ ەلەمەنتتەردى فوتومەترلىك ادىسپەن انىقتاۋعا بولادى.
سيركونيدىڭ گراۆيمەترلىك ادىستەردىڭ ىشىندە ەڭ كوپ پايدالانىلاتىنى — فوسفات ءادىسى. بۇل ءادىس قىشقىلدى ورتادا ناشار ەريتىن سيركوني فوسفاتىنىڭ تۇزىلۋىنە نەگىزدەلگەن.
سونىمەن قاتار سيركونيدى باسقا ادىستەرمەن انىقتايدى — يودات، سەلەندى قىشقىلمەن، ورگانيكالىق رەاگەنتتەرمەن. يودات ادىستە سيركونيدى كالي يوداتىمەن قوس تۇز 2Zr(IOز)4·كIOز·8ن2و تۇرىندە تۇنباعا تۇسىرەدى، سوسىن تۇنبانى تۇز قىشقىلىندا ەرىتەدى، بولىنگەن بوس يود (كالي ءيوديدىن قوسقاندا) تيوسۋلفاتپەن تيترلەيدى.
سەلەندى قىشقىلدى پايدالانعاندا سيركونيدى سەلەنيت تۇرىندە تۇنباعا تۇسىرەدى، كۇيدىرگەندە تازا وكسيد ك،الادى — Zrو2.
سيركونيدى كۋپفەرروندى پايدالانىپ تولىق تۇنباعا تۇسىرۋگە بولادى. تۇنبانى كۇيدىرىپ بولعان سوڭ تازا سيركوني وكسيدى بەلىنەدى.
سيركونيدى فەنيلارسون قىشقىلىن پايدالانىپ تۇنباعا تۇسىرۋگە بولادى. تۇنبانىڭ قۇرامى Zrو(س6ن5اsو3ن)2، كۇيدىرگەندە Zrو2 بولىنەدى. تۇنبا تۇسىرگىش رەتىندە ميندال قىشقىلى (س6ن5سنون سوون) پايدالانىلادى، كۇيدىرگەندە تازا Zrو2 بولىنەدى.
جاڭا رەاگەنتتەردىڭ اراسىندا تيومالەين قىشقىلى سوون·سنن·سن3سوون تۋرالى ايتىپ كەتۋ كەرەك. بۇل رەاگەنت وتە سەلەكتيۆتى: سيركونيدى انىقتاعاندا تەك قانا ۆيسمۋت كەدەرگى جاسايدى.
سيركونيدىڭ اناليتيكالىق حيمياسىندا ءار ءتۇرلى كومپلەكسوندار پايدالانادى، ولاردىڭ ىشىندە كومپلەكسون III (تريلون ب). كومپلەكسوندار تيتريمەترلىك ادىستەردە پايدالانادى. وسى ءادىستىڭ بىرنەشە تۇرلەرى بار - تۋرا، كەرى، ت.ب. تيتريمەترلىك ادىستە تيترلەۋدىڭ سوڭعى نۇكتەسىن انىقتاۋ ءۇشىن امپەرومەترلىك ءادىس پايدالانىلادى. بۇل ادىستە كومپلەكسوننىڭ ارتىق مولشەرىن ۆيسمۋت نيتراتى ەرىتىندىسىمەن پلاتينا ەلەكترودىن پايدالانىپ تيترلەيدى.
سيركونيدى كۋپفەررونمەن نەمەسە فتوريدپەن تيترلەيدى. تيترلەۋدىڭ سوڭعى نۇكتەسىن امپەرومەترلىك ادىسپەن انىقتاۋعا بولادى.
سيركونيدىڭ اناليتيكالىق حيمياسىندا ورگانيكالىق رەاگەنتتەر پايدالانادى، ولاردىڭ ىشىندە ارسەنازو-، كسيلەنولدى قىزىل-سارى.
سيركونيدى انىقتاۋ ءۇشىن سونىمەن قاتار سپەكترالدى جءانە باسقا فيزيكالىق ادىستەر پايدالانادى.
گافني. گافنيدى وبەكتىلەردە انىقتاۋ ءۇشىن سپەكترالدى جءانە باسقا فيزيكالىق ادىستەر (رەنتەنوسپەكترالدى، فلۋورەسەنتتى، راديوحيميالىق) پايدالانادى. حيميالىق اناليزدە گافني سيركونيمەن قاتار تۇنباعا تۇسەدى. گافنيدى سيركوني قاتىسىندا انىقتاۋ ءۇشىن كەرى ادىستەر پايدالانىلادى. وسىنداي ادىستەردىڭ ءبىرى كەلەسىدەي: سيركونيدى گافنيمەن بىرگە تۇنباعا برومميندال قىشقىلىمەن تۇسىرەدى، تۇنبانى كۇيدىرىپ وكسيدتسردىڭ (Zrو2+نfو2) ماسساسىن ولشەيدى. گافني وكسيدىنىڭ پروسەنتتىك مولشەرىن مىنا فورمۋلامەن ەسەپتەيدى:
%HfO2=274،2-33،4 كەپتىرگەن تۇنبانىڭ ميسساسى/وكسيدتەردىڭ ماسساسى
سيركوني مەن گافنيدى يونالماسۋ جءانە ادسوربسيالىق ءادىسپەن بولۋگە بولادى.
گافنيدى سيركونيدەن تريەتيلفوسفات كومەگىمەن بولۋگە بولادى، سونىمەن گافني تۇنباعا بولىنەدى، ال سيركوني ەرىتىندىدە قالادى.
كەيبىر فوتومەترلىك ادىستەرمەن گافنيدى سيركوني قاتىسىندا انىقتاۋعا بولادى، مىسالى ارسەنازومەن ارەكەتتەسەدى، ءبىراق جوعارى قىشقىلدىق ورتادا (>1ن) تەك قانا سيركوني كومپلەكسىنىڭ ءتۇسى وزگەرمەيدى.
گافنيدى سيركونيدىڭ قاتىسىندا كسيلەنولدى قىزىل-سارى كومەگىمەن انىقتاۋعا بولادى. سپەكترومەترلىك ادىسپەن 0،05-2% گافنيدى سيركونيدىڭ قاتىسىندا انىقتاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار راديواكتيۆاسيالىق ءادىستى پايدالانىپ، گافنيدى سيركونيدىڭ قاتىسىندا انىقتاۋعا بولادى، وسى ادىسپەن گافنيدى سيركوني مەتالىندا انىقتاۋعا بولادى.
گافنيدىڭ اناليتيكالىق حيمياسى تۋرالى شولۋ ماقالادا تولىق جازىلعان.
سيركوني مەن گافنيدى قولدانۋ
سيركوني مەن گافني يادرولىق تەحنيكادا پايدالانىلادى. سيركوني بولاتتاردا قىشقىلداتقىش جانە رەتتەۋشى مەتالل رەتىندە پايدالانىلادى. سيركوني باسقا مەتالدارمەن ماڭىزى زور قۇيمالار تۇزەدى. ولاردىڭ اراسىندا ەڭ قىزىقتى ماگني قۇيمالارى، ونىڭ قۇرامىندا سينك جانە سيركوني بار: 4،5% 2ل، 0،7% 2،گ، 3% سيرەك جەر ەلەمەنتتەر. وسىنداي قۇيمالار ەڭ جاقسى جوعارى مەحانيكالىق كورسەتكىشتەر جەنە از ماسسالىق ۇلەستى كورسەتەدى، سوندىقتان اۆياتەحنيكادا پايدالانىلادى. سيركوني وكسيدىن جوعارى بالقۋ تەمپەراتۋراعا يە بولعاندىقتان مەتاللۋرگيالىق پەشتەردە وتقا ءتوزىمدى ماتەريال رەتىندە پايدالانادى. سيركونيدى ءار ءتۇرلى وندىرىستە پايدالانۋ تۋرالى كەلەسى ماقالادا جازىلعان.
گافني سيركوني سياقتى يادرولىق ەنەرگەتيكادا، سونىمەن قاتار ەلەكتروتەحنيكالىق جانە راديوتەحنيكالىق (كاتودتار، كونتاكتتار) وندىرىستەردە، مەتاللۋرگيادا ت.ب. پايدالانىلادى. گافني وكسيدى كاتاليزاتور رەتىندە بۋتاديەندى ەتيل سپيرتىنەن العاندا، كرەكينگ پروسەسىندە، ت.ب. كاتاليتيكالىق پروسەستەردە پايدالانادى. گافني وكسيدى وتقا ءتوزىمدى ونىمدەردە پايدالانادى.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. فەرسمان ا.ە. رەدكيە مەتاللى. 1932، № 4-5.
2. ساجين ن.پ.، مەەرسون گ.ا. رەدكيە ەلەمەنتى ۆ نوۆوي تەحنيكە // حيم. ناۋكا ي پروم.، 1956. ت.ءى، № 5.
3. مەەرسون گ.ا. ي زەليكمان ا.ن. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتياللۋرگيزدات، 1954.
4. زەليكمان ا.ن.، سامسونوۆ گ.ۆ.، كرەين و.ە. مەتاللۋرگيا رەدكيح مەتاللوۆ. مەتاللۋرگيزدات، 1954.
5. ترونوۆ ۆ.گ. ۆكلاد رۋسسكيح ۋچەنىح ۆ حيميۋ رەدكيح ەلەمەنتوۆ. يزد. زنانيە، 1952.
6. ۆينوگرادوۆ ا.پ. گەوحيميا رەدكيح ي راسسەياننىح حيميچەسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ پوچۆاح. يزد. ان سسسر، 1950.