باتىس جاعالاۋداعى پالەستينالىق ۋمم ءال-حاير اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى يزرايل اسكەرى مەن قونىستانۋشىلارىنىڭ كۇن سايىنعى قىسىمىن سەزىنۋدە. بۇل تۋرالى infohub.kz سايتى حابارلايدى.
ماسافەر ياتتا اۋىلدىق بىرلەستىگىنە كىرەتىن ۋمم ءال-حايردا جاڭا زاڭسىز قونىستانۋشى بەكەتىنىڭ پايدا بولۋى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءوز جەرىنەن ىعىستىرىلۋىنىڭ سوڭعى دالەلى. سالەم مەن يحلاس ال-حاتەلين سەگىز بالاسىمەن قاراپايىم تەمىر ۇيدە تۇرادى. ولاردىڭ ءۇيىن قورشاعان جەر ەگىن جانە جايىلىم ءۇشىن پايدالانىلاتىن. ءبىراق وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قۇرىلعان زاڭسىز بەكەت – جاقىن ماڭداعى كارمەل قونىسىنىڭ كەڭەيتىلۋى – ءدال سول جەرگە، ۇيدەن نەبارى 20 مەتر قاشىقتىقتا ورنالاستى.
يحلاس بۇرىنعى تاڭعى ءتارتىبىن ەسكە الادى: ءۇي جانۋارلارىن قورادان شىعارىپ، تاماق پەن سۋ بەرىپ، ساۋىپ، جايىلىمعا جىبەرەتىن. ءقازىر بۇل مۇمكىن ەمەس. جاڭا بەكەتتىڭ كەسىرىنەن قوراعا جەتۋ قيىنداپ، كەيدە مۇلدە مۇمكىن بولماي تۇر. يحلاستىڭ ايتۋىنشا، وتباسىنا العاشقى ءتورت كۇن قوراعا كىرۋگە تىيىم سالىنىپ، كەيىن ءبىر رەت اسكەردىڭ قاداعالاۋىمەن مالعا جەم-سۋ بەرۋگە رۇقسات ەتىلگەن. بۇدان كەيىن تاعى ەكى كۇن قوراعا كىرۋگە بولمايدى. وسىنداي ۇزىك-ۇزىك كىرۋ رۇقساتى جالعاسۋدا، شىلدە ايىندا مالدى تەك ءۇش رەت تەكسەرۋگە مۇمكىندىك بولعان. «ءار تاڭ سايىن قويىم ءتىرى مە دەپ قارايمىن. تەك ولارعا جەتىپ، بۇرىنعىداي كۇتىم جاساعىم كەلەدى»، — دەيدى يحلاس.
مال قانا ەمەس، دارەتحاناعا دا جەتۋ قيىنعا سوعۋدا. ۇيدەن بىرنەشە مەتر جەردە ورنالاسقان جەكە قۇرىلىسقا قونىستانۋشىلار شىلدە ايىنىڭ باسىندا تىكەندى سىمدار مەن بالالار ويىن الاڭىنىڭ قۇرالدارىن قويىپ، كىرۋدى قيىنداتقان. يزرايل اسكەرى دارەتحانا ماڭىن جابىق اسكەري ايماق دەپ جاريالاعاننان كەيىن جاعداي ودان سايىن شيەلەنىسكەن. وتباسى، ونىڭ ىشىندە ءبىر جاسار ءسابي، كورشىنىڭ دارەتحاناسىن پايدالانۋعا ءماجبۇر، ءبىراق وعان جەتۋ جولى قونىستانۋشى كولىكتەرى جۇرەتىن جولدى كەسىپ ءوتۋدى قاجەت ەتەدى. وتكەن جىلدىڭ تامىزىندا يحلاستىڭ بەس جاسار قىزى سۋار وسى جولدا كولىك قاعىپ، جاراقات العان. يحلاس بۇل تەك دارەتحانا نەمەسە مال ماسەلەسى ەمەس، وتباسىنىڭ ءوز ۇيىندە قادىرمەندى ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى تۋرالى ەكەنىن ايتادى. «ءبىز جەرىمىزدى تاستاپ كەتپەيمىز. شاتىر استىندا نەمەسە اعاش تۇبىندە تۇرۋعا تۋرا كەلسە دە، وسىندا قالامىز»، — دەيدى ول.
ۋمم ءال-حاير 2023 جىلدىڭ قازانىنان بەرى، ءيزرايلدىڭ گازاداعى گەنوسيدتىك سوعىسى باستالعاننان كەيىن، قونىستانۋشىلاردىڭ شابۋىلدارىنىڭ كۇشەيۋىنە تاپ بولدى. باتىس جاعالاۋداعى يزرايلدىك شابۋىلدار دا كۇشەيدى. ياھۋدەي قونىستانۋشىلارى پالەستينالىقتاردىڭ جەرلەرىن تارتىپ الۋعا ۇمتىلىپ، مەملەكەت تاراپىنان ەشقانداي قارسىلىقسىز، كەرىسىنشە، ۇكىمەتتەگى وڭشىل قايراتكەرلەر يتامار بەن-عۆير مەن بەسالەل سموتريچ سياقتى ساياساتكەرلەردىڭ قولداۋىمەن ارەكەت ەتۋدە. قونىستار باتىس جاعالاۋ مەن شىعىس يەرۋساليمدە تەز كەڭەيىپ، پالەستينالىق مەملەكەت قۇرۋ ءۇمىتى ازايۋدا.
وتكەن قازاندا يزرايل سوتى ۋمم ءال-حاير ماڭىنداعى زاڭسىز بەكەتتى ەۆاكۋاسيالاۋ تۋرالى ورگان شىعارعانىمەن، اسكەر بۇل شەشىمدى ورىنداماعاندىقتان، كۇشى جويىلدى. جەرگىلىكتى پالەستينالىقتاردىڭ قونىستانۋشىلارعا قارسى تۇرۋعا شاماسى جەتپەيدى، ويتكەنى ولار قارۋلى قونىستانۋشىلاردىڭ نەمەسە اسكەردىڭ زورلىعىنا ۇشىراۋى مۇمكىن.
ۋمم ءال-حاير اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى حاليل ال-حاتەليننىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى جىلدارى قونىستاردىڭ كەڭەيۋى، سونىڭ ىشىندە جاڭا زاڭسىز بەكەتتەردىڭ قۇرىلۋى، قونىستانۋشىلارعا ارنالعان جولداردىڭ اشىلۋى جانە بار قونىستاردىڭ اۋماعىن ۇلعايتۋ – ءبارى پالەستينالىق جەرلەردى تارتىپ الۋعا نەگىزدەلگەن. ناتيجەسىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مال سانى 3000 باستان 700-گە دەيىن تومەندەگەن، جايىلىمدىق جەرلەرگە قول جەتكىزۋ قيىنداعان. سونىمەن قاتار 1000-نان استام ءزايتۇن اعاشى كەسىلگەن، 50 مىڭ شارشى مەتر ەگىستىك جەر تارتىپ الىنعان، 14 ۇيگە بۇزۋ تۋرالى بۇيرىق بەرىلگەن. «ۋمم ءال-حاير حالقى ءۇشىن ءوز جەرىنە قول جەتكىزبەۋ م ۇلىك جوعالتۋ عانا ەمەس، بۇل ۇرپاقتار بويى ساقتالعان ءومىر سالتىنان ايىرىلۋ»، — دەيدى حاليل.
يەرۋساليم زاڭ كومەگى جانە ادام قۇقىعى ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋشىسى حيشام ءال-شارباتي ۇيىم ۋمم ءال-حايرداعى جاعدايدى جىلدار بويى باقىلاپ كەلە جاتقانىن، قونىستاردىڭ كەڭەيۋىمەن بىرگە تۇرعىنداردىڭ قيىندىقتارى كۇشەيگەنىن ايتادى. «گۋمانيتارلىق اسەر كۇندەلىكتى ءومىردىڭ ءار بولشەگىندە كورىنەدى: كىرىس كوزدەرىنە جەتۋ قيىندىعىنان باستاپ، ۇيلەر مەن نەگىزگى نىساندارداعى شەكتەۋلەرگە دەيىن»، — دەيدى ول. شارباتي يزرايل مەن ونىڭ قونىستانۋشىلارىنىڭ ارەكەتتەرى حالىقارالىق قۇقىققا تىكەلەي قايشى كەلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
ۋمم ءال-حايردىڭ تاعى ءبىر تۇرعىنى احمەد ال-حاتەلين اۋىلداعى يزرايلدىك زاڭسىزدىقتاردى قۇجاتتايدى. ونىڭ تەلەفونىندا «ۋمم ءال-حاير ءىسى» دەگەن ارنايى بۋما بار، وندا 2025 جىلدىڭ ساۋىرىنەن بەرى شامامەن 1500 ۆيدەو جانە 1200 فوتوسۋرەت جيناقتالعان. «فوتو جانە ۆيدەو – ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى ايتىپ، بولىپ جاتقان جاعدايدى كورسەتۋدىڭ ءتاسىلى»، — دەيدى 31 جاستاعى احمەد. ونىڭ ايتۋىنشا، ەڭ كوپ زارداپ شەگىپ جاتقاندار – بالالار. ولاردىڭ كەيبىرى قورشاعان ورتاعا بايلانىستى ۇرەيلى تۇستەر كورەدى.
12 جاسار ساحم حاليل ال-حاتەلين بالالاردىڭ قالىپتى بالالىق شاقتان ايىرىلعانىن ايتادى، اسىرەسە ءبىلىم الۋ جانە ءقاۋىپسىز ويىن الاڭدارىنا دەگەن قۇقىقتارى بۇزىلعان. «مەن مەكتەپكە بارىپ، قورىقپاي ويناعىم كەلەدى، ءبىراق قازىرگى جاعدايدا بۇل مۇمكىن ەمەس. بالالار باسقا بالالار سياقتى ءومىر سۇرگىسى كەلەدى»، — دەيدى ول. ساحم جاقىن ماڭداعى يزرايلدىك قونىستارداعى بالالاردىڭ قالىپتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن كورەدى، ال ءوزى تۇندە سىرتتان كەلگەن دىبىستان ۇرەيلەنىپ ويانادى. «قورقىنىش كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى»، — دەيدى ول.