Венгрия 1956 жылғы 4 қарашада Будапештке кеңес танктері кірген күнге орайластырып, коммунистік дәуірдегі құпия полиция мұрағатын жұртшылыққа ашты. Үкімет бұл қадам 45 жылдық коммунистік биліктен қалған жарақаттан қоғамды айықтыруға көмектеседі деп түсіндіреді, деп хабарлайды infohub.kz сайты.
Сыншылар бұл шешім тым кеш қабылданды, құжаттардың өзі толық емес, әрі қоғамға жік салып, туыстарға қажетсіз азап әкелуі мүмкін деп есептейді. Ашудың күні символдық мәнге ие: 1956 жылғы 4 қарашада кеңес танктері Будапешт пен басқа да қалаларға кіріп, Венгрияның қысқа ғұмырлы революциясын басып-жаншыған еді.
«Осы уақытқа дейін кідіртілген құжаттардың жариялануына баршаңыздың абыроймен және адамгершілікпен қарауларыңызды сұраймын», — деді премьер-министр Петер Мадяр Будапешттегі мемлекеттік мұрағатта журналистерге.
«Көптеген отбасы қазір қиын ақпаратқа тап болады, ол көбіне марқұм туыстарына қатысты болмақ», — деп қосты ол. «Жарақатты талқылаусыз, сұрақ қоймай өңдеп шығу мүмкін емес».
Мадяр бұл қадамды — сәуірдегі сайлаудағы сенімді жеңісінің алдындағы сайлауалды науқанының басты уәдесін — 1989 жылы Венгрияда коммунистік партияны құлатқандар берген уәденің орындалуы деп қорғады.
Мұрағат жазбаларының типтік үлгісінде ақпарат берушінің шын есімі, лақап аты, туған күні, мекенжайы және анасының аты, сондай-ақ оның ынтымақтасуға келу себебі — өз еркімен бе, әлде қысым көрсетіліп, бопсаланып па — және онымен жұмыс істеген қызметкердің аты-жөні жазылады. «Б-істер» деп аталатын тағы бір топ құжат қазір цифрландырылып жатыр, олар 25 ақпанда қолжетімді болады.
Бұл құжаттар ынтымақтастыққа тарту барысы, сондай-ақ берілген ақпараттың құндылығының жоғары не төмен болғаны туралы әлдеқайда толық мәлімет береді. Мұрағатты ашудың сыншылары дәл осы тұсты атап өтеді: адамдар құжаттардан көргендерін тым тез үкім шығарып бағалайды, ал мән-жайдың нәзістігін түсінуге құлықсыз болады.
Венгрияда 1944 жылғы желтоқсан мен 1990 жылғы ақпан аралығында шамамен 150–160 мың адам ақпарат беруші ретінде тартылған деп есептеледі. Көбісі бопсалауға ұшыраған: жұмыстан немесе оқу мүмкіндігінен айырылу, дәрі-дәрмекке қолжетімділіктің жоғалуы, не жыныстық өмірі мен тәуелділіктері туралы мәліметтің таратылуы қорқыту ретінде қолданылған. Осындай нәзік мәліметтер қазіргі жарияланымдардан да мұқият алып тасталады.
Құжаттардың толық ашылуы үшін ұзақ уақыт күресіп келген тарихшы Кристиан Унгвари мемлекеттің азамат туралы не жазып отырғанын білу — азаматтың құқығы және ол биліктегілердің қалауына тәуелді болмауға тиіс деп санайды.
«Аман қалған агенттік есептердің басым көпшілігінде агенттің кім екенін анықтау мүмкін емес, оның себептері тұрмақ», — деп қарсы шығады бүгінгі қадамның қарсыласы, тарихшы әрі «Отан» шеткі оңшыл партиясынан сайланған Еуропарламент депутаты Жужанна Борвендег. Ол венгриялық БАҚ-қа ақпарат берушілердің есімін оларды тарту мен қызметінің мән-жайын толық түсіндірмей жариялау жұртшылықты адастыру қаупін тудырады деп мәлімдеді.