2026 Nobel Fizik Ödülü, Antarktika'daki IceCube nötrino gözlemevini inşa eden bilim insanlarına verildi. Ödülü, uzaydan gelen parçacıkları yakalayan bir cihaz geliştiren Belçikalı fizikçi Profesör Francis Halzen aldı; bu haber infohub.kz sitesi tarafından duyuruldu.

Halzen, Güney Kutbu'nda bulunan IceCube projesini yönetti. Bu tesis, bir kilometreküp Antarktika buzuna yerleştirilen ışık sensörleri aracılığıyla nötrino adı verilen parçacıkları tespit ediyor. Bu parçacıklar, evrendeki güçlü ve yüksek enerjili süreçler hakkında bilgi taşıyor.

İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, Halzen'in "öngörüsü ve bilimsel liderliğinin IceCube nötrino gözlemevi için temel oluşturduğunu" açıkladı.

Bilim insanı, Güney Kutbu'nda nötrinoları yakalama fikrini ilk kez 1988 yılında ortaya atmıştı.

Halzen, basın toplantısında fikrinin bu kadar başarılı olmasına şaşırdığını söyledi.

"Ne kadar şanslı olduğumu belirtmeliyim. Çünkü bu projeye başladığımızda herkes bunun iyi bir fikir olduğunu düşündü, ancak çok az kişi hayata geçeceğine inandı, ben de dahil" dedi.

Nötrinolar, doğası gizemli atom altı parçacıklardır. Güneş bunlardan sayısız miktarda yayar: her saniye milyarlarca nötrino, bir tırnak büyüklüğündeki alandan zararsızca geçer.

Ancak IceCube çok daha yüksek enerjili nötrinoları arıyor. Bunlar, Güneş Sistemi'nin ötesindeki uzak galaksilerdeki güçlü süreçlerden kaynaklanıyor. Tesis, bir kilometrelik buz bloğuna delinmiş ve dondurulmuş uzun kablolara yerleştirilmiş binlerce sensörden oluşuyor.

Nötrinolar, o temel olayları işaret eden astronomik haberciler olarak görülebilir.

Gözlemevinde nötrinoların çoğu buzdan doğrudan geçer, ancak bazen biri buzla etkileşime girerek belirgin bir ışık parlaması yayan parçacıklar oluşturur.

Bu nadir sinyaller, nötrinoların nereden geldiğine ve onları oluşturan olağanüstü olaylara dair ipucu verir. Bu, bilim insanlarının normal teleskopların net göremediği yerleri incelemesine olanak tanır.

"Francis Halzen, bize harika bir cihaz kazandıran uluslararası araştırmacılar ve mühendisler ekibini yönetti" dedi Nobel Fizik Komitesi Başkanı Profesör Mark Pearce.

"Onun kararlılığı ve bilimsel öngörüsü, astronominin yeni bir türünün yolunu açtı."

Nötrino bir atom çekirdeğine nadiren çarptığında, hızlı hareket eden yüklü parçacıklar oluşur. İşte bu parçacıklar buzdan geçerek mavi ışık saçar ve hassas ışık dedektörleri bunu yakalayabilir.

Işığın deseni ve zamanlaması, bilim insanlarının nötrinonun nereden geldiğini tahmin etmesine, yani evrendeki kaynağını belirlemesine yardımcı olur. Ancak bu tür etkileşimler o kadar nadirdir ki gözlemevinin muazzam bir şeffaf buz hacmine ihtiyacı vardı.

Halzen'in fikri, Antarktika'daki devasa doğal buz tabakasını kullanmaktı. Böylece coğrafi Güney Kutbu'nda binlerce ışık sensörünün buzun derinliklerine yerleştirildiği bir nötrino gözlemevi inşa etmeye yönelik cesur bir plan başladı.