1986 Aralık olayları yalnızca Kremlin'in değil, çok uzaklardaki Tokyo'nun da dikkatinden kaçmadı. Japon diplomatlar Almatı'daki siyasi durumu yakından izlemiş, meydanda gelişen olayların ayrıntılarını gizli telgraflarla kendi ülkelerine iletmişti. Bu yıl söz konusu olayın üzerinden 40 yıl geçiyor. Bu tarihi dönüm noktası öncesinde kamuoyunun bilmediği yeni belgeler ortaya çıktı, diye bildiriyor infohub.kz sitesi.
Japonolog-tarihçi Oljas Kuanbay, Japonya Dışişleri Bakanlığı arşivinde Aralık olaylarına ayrılmış 97 sayfalık bir belge tespit etti. Belgede protestoların çıkış nedenleri, Moskova'nın kadro kararının arka planı ve o dönemdeki Kazak toplumunun ruh hali anlatılıyor. Dalanews.kz muhabiri, bilim insanıyla Tokyo arşivindeki kayıtların tarihi önemi üzerine söyleşti.
Araştırmacıya göre uzun süre gizli tutulan arşiv materyalleri ancak 20 Kasım 2019'da kamuoyuna açıldı.
Oljas Kuanbay tarihi materyalleri 14 Kasım 2025'te Tokyo'daki Japonya Dışişleri Bakanlığı arşivinde buldu. O sırada araştırmacı Tokyo Yabancı Diller Üniversitesi'nde bilimsel çalışma yürütüyordu.
«PhD Japonolog-tarihçi olarak kendi alanıma ilişkin araştırma yaparken arşiv materyallerini incelerken Aralık olaylarına dair belgelere rastladım. Onları 14 Kasım 2025'te saat 14:54'te buldum. O yıl Japon tarihine adanmış kitabımı yazdığım için bu verileri hemen yayımlama imkânım olmadı», diyor araştırmacı.
Ona göre söz konusu arşivde Kazakistan tarihine ilişkin başka değerli materyaller de var. Bunlar arasında 1969'daki Jalanashköl çatışması ve İle Kazaklarının gündelik yaşamına dair kayıtlar yer alıyor.
«Şu anda belgeleri Japoncadan çevirip tek bir derlemede topluyorum. İleride onları arşiv derlemesi olarak yayımlamayı planlıyorum», diyor Oljas Kuanbay.
Aralık olaylarına ilişkin ilk belge iki bölüm ve altı arşiv kaydından oluşuyor. Toplam hacmi 97 sayfa. Materyal, Japonya Dışişleri Bakanlığı arşivinde «Sovyet iç politikası ve ulusal durumlar» adıyla saklanıyor. Almatı'daki olaya ayrılan bölümlerden birine ise «Alma-Ata'da kitlesel düzensizlik olayı» adı verilmiş.
Ayaklanmanın ilk günlerine ait bilgiler not defterine aceleyle yazılmış el yazması biçiminde kaydedilmiş, ardından Tokyo'ya telgrafla gönderilmiş. Belgelerden birine «609 numaralı gizli belge» ibaresi konmuş.
«Belgedeki siyasi figürlerin isimleri özel işaretlerle şifrelenmiş. Örneğin Kunayev – «Ku», Kolbin – «Ko», Rıjkov – «Ru», Gorbaçov – «Go», Brejnev – «Bu» işaretleriyle verilmiş», diyor tarihçi.
24 Aralık 1986 tarihli bilgi, çok gizli ve şifreli 11-027 numaralı telgrafla gönderilmiş.
Belgelere göre Almatı'daki olay hakkındaki bilgiler Japonya'nın Sovyetler Birliği'ndeki diplomatik temsilcileri aracılığıyla toplanmış. Bu çalışmaya SSCB'deki Japonya'nın olağanüstü ve tam yetkili büyükelçisi Yasue Katori, konsolos Saiki, diplomatlar Kyoci Komaçi ve Toşio Tsunodzaki katılmış.
1984-1987 yıllarında Kyoci Komaçi, Moskova'daki Japonya Büyükelçiliği'nde büyükelçi Yasue Katori'nin danışmanı olarak görev yapmış, siyasi analiz ve Sovyet temsilcilerle ilişkilerden sorumlu olmuş. Büyükelçiliğin birinci kâtibi Toşio Tsunodzaki ise siyasi bilgi toplayıp Tokyo'ya rapor hazırlamak ve Sovyet gazetecileri ile yetkililerden bilgi almakla ilgilenmiş.
«Moskova'daki büyükelçilik ile yerel konsolosluklar karşılıklı şifreli telgraflar alışverişinde bulunmuş, Sovyetler Birliği'nde yaşanan olaylar hakkında Tokyo'ya kesintisiz bilgi göndermiş. Aralık olaylarına ilişkin belgelerde büyükelçi Katori ile konsolos Saiki'nin isimleri bir arada geçiyor», diyor Oljas Kuanbay.
29 Aralık 1986'da gönderilen bir sonraki belge «SSCB'nin iç politikası. Alma-Ata şehrinde düzensizlikler» olarak adlandırılmış. 6375 numaralı belgeye «acil» ve «ivedi işlem» ibareleri konmuş, faksla gönderildiği belirtilmiş.
Japon diplomatların analizinde Aralık olaylarının başlıca nedenlerinden biri olarak Moskova'nın Dinmuhammed Kunayev'e yönelik Kazak halkının desteğini doğru değerlendirememesi gösterilmiş. Belgede Kunayev'in başlangıçta madencilik alanında uzman olduğu, parti deneyiminin az olmasına rağmen cumhuriyet lideri olarak halk arasında büyük itibar kazandığı yazılmış.
«Japon konsolosunun değerlendirmesine göre SSCB yönetimi Kazakların Kunayev'i özellikle desteklediğini hafife almış. Kunayev'den önce cumhuriyet yönetimine art arda üç kez Rus kökenli temsilciler gelmiş. Halk desteğine sahip bir Kazak liderin yerine yeniden dışarıdan gelen bir Rus vatandaşının getirilmesi toplumda tepkiye yol açmış», diyor araştırmacı.
Arşivde cumhuriyete ayrılan yatırım ve diğer alanlardaki adaletsizlik nedeniyle Kazakistan halkının birlik merkezine yönelik hoşnutsuzluğunun önceden biriktiği belirtiliyor. Kolbin'in atanması bu muhalefetin açıkça görünmesine yol açmış. Japon diplomatlar bu durumu yalnızca bir kişinin görevden alınmasıyla sınırlı görmemiş, ulusal çıkar ile merkezin politikası arasındaki çelişki olarak değerlendirmiş.
Japon arşivindeki bir diğer dikkat çekici veri, Gennadi Kolbin'in Kazakistan'a atanmasına SSCB Bakanlar Kurulu Başkanı Nikolay Rıjkov'un etki ettiği yönündeki değerlendirme. Belgenin yazarları Kolbin'i Rıjkov'un güvendiği bir kişi olarak tanımlamış. Japon konsolosunun görüşüne göre Moskova bu kadro kararıyla Kazakistan'daki doğal kaynakların işletilmesi çalışmalarını güçlendirmeyi amaçlamış.
«Arşivde yaklaşık 1984'te Kazak SSC topraklarında bir doğal gaz yatağı bulunduğu belirtiliyor. Çernobil felaketinden sonra Sovyetler Birliği'nde enerji sıkıntısı derinleşmiş, yeni yatağın işletilmesi güncel bir mesele haline gelmiş. Rıjkov Kazakistan'a gelerek çalışmaların yavaş ilerlediğini eleştirmiş. Bunun ardından güvendiği adamı Kolbin'i cumhuriyet yönetimine göndererek kaynakların işletilmesini hızlandırmak istediği yönünde bir tahmin yapılıyor», diyor Oljas Kuanbay.
Ancak Japon diplomat böyle bir adımın yerel halkın tepkisine yol açmasının doğal olduğunu belirtmiş. Çünkü Kazakistanlılar üretimin geri kalmasını yerel yönetimin yetersizliğinden değil, Moskova'nın yatırımı adaletsiz dağıtmasından görmüş.
Japon diplomatlar Aralık olaylarına ilişkin bilgi toplarken «Pravda» gazetesinin uluslararası siyasi yorumcusu Vitali Korionov ile de görüşmüş. O, özel olarak düzenlenen bir akşam yemeği sırasında Kyoci Komaçi ve Toşio Tsunodzaki'ye Almatı'daki olay hakkında Sovyet yönetiminin tutumunu aktarmış.
Korionov Kazakistan'daki demografik duruma değinmiş, cumhuriyette Rus ve diğer Slav halklarının payının yüksek olduğunu Bakir toprakların işlenmesi ve sanayileşmenin sonucu olarak açıklamaya çalışmış. Bunun kasıtlı bir Ruslaştırma politikası olarak değerlendirilemeyeceğini söylemiş. Ayrıca Sovyet gazeteci, Aralık ayaklanmasını Kunayev'in çevresindeki görevini kaybetme korkusu taşıyan kişilerin örgütlediği yönündeki versiyonu öne sürmüş.
«Onun yanıtından Japon diplomatların görüşmede Kazak halkının çıkarları, Ruslaştırma politikası ve ulusal hoşnutsuzluk meselelerini gündeme getirdiği anlaşılıyor. Korionov konuşma başlamadan bile Sovyetler Birliği'nin ulusal politikasını savunmaya çalışmış», diyor tarihçi.
Verilere göre arşivde Sovyet resmi tutumunun yanı sıra Japon diplomatların bağımsız analizleri de saklanıyor.
Oljas Kuanbay'ın dikkatini çeken bir diğer özellik Japon diplomatın sözcük kullanımı. Belgelerde «Kazak SSC» veya «Kazakistan halkı» gibi resmi adların yanı sıra «Kazak halkı», «Kazak Cumhuriyeti», «Kazak yönetimi», «Kazakların Kunayev'i desteklemesi», «Kunayev'e halkın sıcak ilgisi» ve «Kazak ulusunun ulusal duygusu» gibi ifadeler sıkça geçiyor. Bu, Japon diplomatların Almatı'daki protestoyu yalnızca bir düzensizlik değil, ulusal nitelikli siyasi bir olgu olarak anlamaya çalıştığını gösteriyor.
«Sovyet resmi bilgisi olayı «milliyetçi unsurların örgütlediği düzensizlik» olarak nitelendirdi. Japon diplomatlar ise bunun ardında Moskova'nın kadro politikasına, ulusal eşitsizliğe ve birlik merkezinin cumhuriyete bakışına yönelik muhalefeti fark etti», diyor araştırmacı.
Sovyetler Birliği'nin TASS haber ajansı Aralık olaylarını «Almatı'daki düzensizlikler» olarak duyurmuş. Resmi bilgide öğrencilerin araçları yaktığı, dükkânları tahrip ettiği söylenmiş olsa da güvenlik güçlerinin eylemleri ve zarar görenler hakkında tam bilgi verilmemiş.
Japonya'nın Asahi Shimbun, Yomiuri Shimbun ve Mainichi Shimbun gazeteleri ile televizyon kanalları, 19-20 Aralık 1986'da TASS ile Moskova'da çalışan Kyodo News ve Jiji Press muhabirlerinin haberlerine dayanarak Almatı'daki olay hakkında yazmış.
«Japon yayınları protestonun Kunayev'in görevden alınması ve yerine Kazakistan'la ilgisi olmayan Gennadi Kolbin'in atanmasının ardından başladığını bildirdi. Ancak yabancı gazetecilere Almatı'ya gitme izni verilmediği için olayın gerçek boyutu uluslararası kamuoyuna tam olarak ulaşmadı», diyor Oljas Kuanbay.
Tokyo'da saklanan belgeler Aralık olaylarının Sovyetler Birliği sınırlarını aşarak yabancı diplomatların dikkatinde olduğunu gösteriyor. Japon temsilciler Almatı'daki protestoyu her gün izlemiş, verileri şifreli telgraflarla Tokyo'ya ulaştırmış.
Bu kayıtlar Aralık olaylarına Sovyet resmi yorumundan ayrı bir açıdan bakma imkânı sunuyor. Belgelerde Moskova'nın kadro politikası, cumhuriyetin doğal kaynaklarına ilgi, yatırım dağıtımındaki eşitsizlik ve Kazak halkının ulusal çıkarı birbiriyle bağlantılı biçimde analiz edilmiş.
Tarihçi Oljas Kuanbay artık görevinin arşiv materyallerini tam olarak çevirip bilimsel dolaşıma kazandırmak olduğunu söylüyor.
«Aralık olaylarına ilişkin henüz açılmamış çok veri var. Japonya arşivindeki belgeler o tarihi döneme dışarıdan bakışla yapılmış bir değerlendirmeyi yansıtıyor. Onları çevirip sistemleştirerek yayımlamak, Aralık gerçeğinin daha derin anlaşılmasına katkı sağlayacak», diyor o.