56 yıl önce Kapşagay HES'in ilk hidroagregatı devreye alındı ve o günden bu yana santral yaklaşık 60 milyar kilovatsaat elektrik üretti. Ancak çok az kişi çalışanlarının sadece türbinleri izlemekle kalmayıp aynı zamanda baraj gölünde balık yetiştirdiğini biliyor. Tengrinews.kz muhabiri, bu eşsiz enerji tesisinin nasıl işlediğini araştırdı; infohub.kz sitesi bildiriyor.
Şafik Çokin adını taşıyan Kapşagay HES, Almatı bölgesinde İli Nehri üzerinde yer almaktadır. İnşaatı 1965 yılında başladı ve ilk hidroagregat 1970 sonunda devreye alındı. Santral tam olarak 1980'de işletmeye açıldı. Bugün burada toplam kurulu gücü 364 MW olan dört hidroagregat çalışıyor. Karşılaştırma yapmak gerekirse: Büyük Almatinka Nehri üzerindeki HES Kaskadı'nın gücü yaklaşık 43,7 MW, Almatı TES-2'nin gücü ise 510 MW'tır.
HES'e giriş, Almatı-Öskemen karayolu üzerindeki baraj gölü köprüsünün hemen arkasındadır. Ancak ana binalar yüksek bir çitin arkasında gizlidir ve santral iki baraj arasındaki vadinin aşağı kısmında yer alır. Burası stratejik bir tesis olduğu için giriş sadece geçiş kartlarıyla yapılabilmektedir.
Santral müdürü Alibek Tastanbekov işin ciddiyetini vurguladı: "İşimizin kendi riskleri var. Bir barajımız var. Ofisimde 449 metre kotundayız. Kapşagay Baraj Gölü'nde bugünkü su seviyesi 477-478 metre, yani şu anda barajın arkasındaki su bizden 28-29 metre yukarıda. Baraj zayıflarsa, bu suyu durduramayız. Ve bu tür durumlar oluyor. Örneğin, 2009'da Rusya'daki Yenisey Nehri üzerindeki Sayano-Şuşenskaya HES'te yaşanan durum. 75 kişi öldü. Sokağa yakın olanlar tepki verebildi. Teknik katlarda olanlar yetişemedi. Sular altında kaldılar ve birçoğu boğuldu." Tüm barajlar sensörlerle donatılmıştır ve sürekli izlenmektedir.
Eşsiz bir unsur, iki barajı birbirine bağlayan kaya çıkıntısıdır. Bu kaya çıkıntısının içine 100 metreden uzun ve 8 metre çapında dört su yolu oyulmuştur. Tastanbekov, "Yükseklik olarak yaklaşık iki buçuk kat. Bu su yolları doğrudan kayanın içinden patlatılarak açıldı. Her şey 1965'te başladı. Her hidroagregatımıza ayrı bir su yolu gidiyor" diye açıkladı. Kaya çıkıntısı, dış etkenlerden dolayı kayaçların bozulması nedeniyle sürekli betonla güçlendirme gerektirir. Su sızıntısını izlemek için sensörler yerleştirilmiştir.
Yolun geçtiği akarsu barajının uzunluğu 470 metre, yüksekliği 50 metredir. Vadi barajı 370 metre uzunluğunda ve 56 metre yüksekliğindedir. Kaya çıkıntısı 460 metre uzunluğundadır. İnşaat sırasında 4,649 milyon metreküp toprak ve kaya kazılmış, 2,796 milyon metreküp dolgu yapılmış, 2,44 milyon metreküp yığılmış ve 229 bin metreküp beton dökülmüştür.
Santralin su rejimi, Balkaş-Alaköl Havza Müfettişliği tarafından düzenlenmektedir. Tastanbekov, "Yıl başında bize bir su kullanım takvimi veriliyor. Ancak bu her zaman 'özel talimata kadar' notu olduğu için düzeltilebilir. Bu nedenle bazen 'şu tarihten itibaren şu miktarlarda su bırakılmasına izin verildi' şeklinde güncellenmiş veriler alabiliyoruz" dedi.
Projeye göre baraj gölündeki maksimum su seviyesinin 485 metre olması gerekiyordu, ancak işletmeye alındığından beri bu seviyeye ulaşılamadı. Üst sınır 479 metreye düşürüldü. 1993 yılında yetersiz su yükseklik farkı nedeniyle türbinler yeniden etiketlendi: her birinin gücü 91'den 76,5 MW'a düşürüldü, toplam kurulu güç 434'ten 364 MW'a indi. Günümüzde Konayev büyüdü ve su seviyesinin yükseltilmesi kıyı bölgelerini su basardı. Ayrıca baraj gölünden gelen su, şehrin su temini, sulama ve Balkaş Gölü'nün seviyesini korumak için kullanılmaktadır.
Çekim gününde saatlik yük 175 MW iken su debisi saniyede 600 metreküptü. Dört hidroagregattan ikisi çalışıyor, biri yedekte, biri bakımdaydı. Bir agregat için izin verilen minimum yük 40 MW'tır. Bir kaza durumunda, su girişlerindeki hızlı düşen kapaklar (HDK) ile su akışı kesilebilir. Santralin aşağısında iki acil boşaltma savak bulunmaktadır.
Ortalama yıllık üretim yaklaşık 1 milyar kWh'tir. 56 yılda santral yaklaşık 60 milyar kWh üretti. Bu yıl düşük akış nedeniyle yaklaşık 800 milyon kWh bekleniyor. Karşılaştırma yapmak gerekirse: bir daire ayda yaklaşık 350 kWh tüketir. Bu nedenle santral yaklaşık 240 bin daireye elektrik sağlayabilir. Tastanbekov, "Tüm elektriğimizi yönlendirirsek Almatı'nın dörtte birine yetebiliriz. Tabii ki sadece konut alanından bahsediyoruz. Bu elektrik hem Taldıkorgan hem de Kapşagay için fazlasıyla yeterliydi. Ancak asıl görev her zaman büyüyen Almatı şehrine ucuz enerji sağlamaktı" diye açıkladı.
Hidroagregatlar devreye alındıklarından beri çalışmakta, düzenli bakımdan geçmekte, ancak hiç değiştirilmemiştir. Santralde verileri dijitalleştiren modern sensörler kuruldu. Proje gücü olan 434 MW'a dönmek için çarkların ve jeneratörlerin değiştirilmesiyle modernizasyon planlanmaktadır. Ayrıca gelecekte, akış aşağısında 20 kilometre mesafede dengeleyici Kerbulak HES'in inşa edilmesi öngörülmektedir.
Personel sorunu akuttur: çalışanların %55-60'ı emeklilik öncesi yaşta, gençler düşük maaş ve uzaklık nedeniyle gelmiyor. Kazakistan üniversitelerinde "hidroelektrik" bölümü bulunmamaktadır — geleceğin uzmanları Rusya'da eğitilmektedir. Staj teklif edilen 12 öğrencinin tamamı reddetti. Geçen yıl enerji enstitüsünden üç mezunu, bu yıl ise iki mezunu alabildiler.
2002'den beri santralde çalışan başmühendis Maksim Mamyrin bir rehberlik yaptı. Prensibi açıkladı: su, basınç altında türbin çarkına düşerek jeneratöre bağlı şaftı döndürüyor. Yağ alıcıları, servomotorlara yağ gönderiyor. Hidroagregatlar 20 metre derinliğe inmektedir. Rotor 400 tondan ağırdır; salonda her biri 250 ton kaldırma kapasiteli iki vinç bulunmaktadır.
Ana kontrol panelinde 70'lerin atmosferi korunmuş, ancak monitörler ve modern sensörler eklenmiştir. Buradan tüm agregatlar kontrol edilmektedir. Dört güç trafosu gerilimi 220 kV'a yükseltip açık şalt tesisine iletmektedir. İki hat Almatı'ya, iki hat Taldıkorgan'a gitmektedir.
Sıkı rejime rağmen, santralde çevreye özen gösterilmektedir: çöp tutucu ızgaralar, büyük çöpler için bir kepçe ve %74-76 verimlilikte balık koruma cihazı kuruludur. Her yıl baraj gölüne yaklaşık 3.000 yavru balık bırakılmaktadır.