Rusya, yüksek toksik heptil kullanan Proton-M fırlatma araçlarını Baykonur uzay üssünden fırlatmaya devam edecek, ancak Kazakistan çevresel riskler için ek ödeme almayacak. Bu bilgi, Kursiv'in talebine yanıt olarak Kazakistan Cumhuriyeti Yapay Zeka ve Dijital Kalkınma Bakanlığı tarafından verildi; infohub.kz sitesi aktarıyor.
Bakanlık verilerine göre, 2026 yılında Baykonur'dan yalnızca bir Proton-M fırlatma aracı fırlatıldı — 12 Şubat'ta. Yıl sonuna kadar başka fırlatma planlanmıyor. Böylece, daha önce üzerinde anlaşılan 10 roketlik plandan Roskosmos'un geriye kalan dokuz fırlatmayı daha gerçekleştirmesi gerekiyor.
Bakanlık, Kazakistan'ın doğaya ve yerel halka olası zarar için Rusya'dan ek ödeme talep etmeyeceğini vurguladı; çünkü son 10 yılda Proton fırlatma sayısı zaten büyük ölçüde azaldı ve daha önce anlaşılan limitleri aşmadı.
Bakanlıkta, "Aslında konu, kalan Proton fırlatma araçlarının (taraflarca daha önce üzerinde anlaşılan fırlatma sayısı çerçevesinde) gerçekleştirilmesi için sürelerin uzatılmasıyla ilgilidir" denildi.
Fırlatmaların Baykonur'un ortak işletimi koşullarında uzatılması kararı, taraflarca resmi olarak 2025 yılında hükümetler arası komisyon toplantısında alındı.
Proton-M, 1961-1967 yıllarında geliştirilen ağır sınıf bir fırlatma aracıdır. Yakıtı olarak, çevre ve insan sağlığı için tehlike oluşturan yüksek toksik bir madde olan heptil kullanılır.
Roketin fırlatma tarihi boyunca birçok büyük kaza meydana geldi: 1991'den bu yana 13 acil durum kaydedildi. 1999'da Proton iki kez Karaganda bölgesine düştü. İlk kazada bir parça yerleşim alanına düşerek yakıt sızıntısı nedeniyle yangına neden oldu; ikincisinde ise enkaz az nüfuslu bir bölgeye düştü.
2007'de Proton-M, Jezkazgan'ın 40 km yakınına düştü. O gün şehirde Kazakistan'ın eski Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev bulunuyordu. O dönemde, sonuçların hızla giderilmesine rağmen Kazakistan Rusya'dan 60,7 milyon dolar tazminat talep etti, ancak daha sonra miktar 24 kat azaltılarak 2,5 milyon dolara düşürüldü.
2013-2015 yılları arasında roketlerle bir dizi kaza yaşandı. Düşmelerden biri sırasında Proton-M, 600 ton zehirli yakıt taşıyarak fırlatma kompleksinden sadece 2,5 km uzakta patladı.
Son derece toksik roketlerin tüm işletme yılları boyunca Kazakistan defalarca tamamen yasaklanmalarını sağlamaya çalıştı. Ancak büyük acil durumlardan sonra bile kompleksin kiralama koşullarını gözden geçirmek veya mali parametreleri değiştirmek mümkün olmadı. Alternatif olarak Rus tarafı, Proton-M'nin daha çevreci Angara ile değiştirilmesini önerdi, ancak Nisan 2024'te Rusya yine de Kazakistan'a fırlatma aracı uçuşlarına 2025'ten sonra da devam etmeyi teklif etti.
2024'te Meclis üyesi Aydos Sarım, Kazakistan'ın Baykonur'dan fırlatmalardan, toksik Protonlar dahil, vazgeçmediğini, çünkü uzay üssünün kompleksin bakımında binlerce Kazakistanlının çalıştığı şehre iş ve sosyal istikrar garantilediğini belirtti. Ayrıca, tesisin korunması ülkenin kerosen yakıtlı Bayterek programı gibi daha çevreci projeler geliştirmesine ve genel fırlatma maliyetlerinin düşmesi karşısında dünya uzay sektöründeki konumunu korumasına olanak tanıyor.