Geçen hafta Nepal'deki ücra köyünü bir duvar gibi su, kaya ve çamur yığını sardığında, Pema Tamang ve komşuları, 2015 depreminden sonra geçen yıl yeniden inşa edilen Budist tapınağına doğru yokuş yukarı kaçtı. Zaten depremlere yatkın olan Himalayalar'ın sarp dağ kıvrımları, yüksek dağ buzullarının erimesiyle daha sık ani su baskınlarına tanık oluyor ve nehirler bazen korkutucu bir hızla yatak değiştiriyor. Bölge sakinleri bir felaketten diğerine toparlanmak için çok az zaman buluyor; bu da iklim değişikliği hızlandıkça topluluklarının bu yüklere dayanıp dayanamayacağı konusunda endişeleri artırıyor.

Tamang, Associated Press'e verdiği demeçte, "Tapınağı ancak geçen yıl depremde yıkıldıktan sonra yeniden inşa edebildik" dedi. Katmandu'daki bir manastırda kurulan geçici barınakta, "Selin içinde hayatımızı kurtaran bu tapınak oldu" diye ekledi.

Nepal ve komşusu Çin'de 26 Ağustos'ta meydana gelen seller 1.000'den fazla kişinin ölümüne ve binlerce kişinin kaybolmasına yol açtı; yüzlerce kişinin hidroelektrik projelerindeki tünellerde mahsur kaldığından korkuluyor. Seller, ana kaya ve buzul buzunun çökmesiyle enkaz ve suyun birçok Himalaya nehrine hücum etmesi sonucu tetiklendi.

Bilim insanları, Çarşamba günkü felaketi doğrudan küresel ısınmaya bağlamanın henüz erken olduğunu söylüyor. Ancak petrol, gaz ve kömür yakılması nedeniyle Dünya'nın sıcaklığı daha hızlı arttıkça, özellikle dünyanın birçok bölgesinden önemli ölçüde daha hızlı ısınan Himalayalar'da bu tür felaketlerin olasılığı artıyor.

Katmandu merkezli Uluslararası Entegre Dağ Gelişimi Merkezi'nde afet riski uzmanı olan Saswata Sanyal, "İklim değişikliği Hindu Kush Himalayalar'da büyük bir rol oynuyor ve aşağı havza topluluklarını ve yatırımlarını gerçekten etkileyen bu tür karmaşık felaketlere neden oluyor" dedi.

Sanyal, bölgenin giderek artan bir şekilde birbirini tetikleyen tehlikelerle karşı karşıya olduğunu söyledi. Daha sıcak sıcaklıklar yüksek dağ buzlarının erimesine neden olarak daha sık kaya düşmelerine, çığlara ve sellere yol açıyor. Bir çığ, ani bir sele yol açmadan önce bir nehri barajlayabilir. İlk felaketin ardından gelen şiddetli yağmur yıkımı artırabilir.

Geçen yıl Nepal'de aynı bölgede meydana gelen ani seller dokuz kişinin ölümüne ve milyonlarca dolarlık hasara yol açtı. Daha geniş Himalaya bölgesinde, 2013 Kedarnath selleri, 2021 Chamoli felaketi, 2023 Güney Lhonak buzul gölü taşkını ve diğer son toprak kaymaları ve seller binlerce kişinin ölümüne ve yüz milyarlarca dolarlık hasara neden oldu.

Sanyal, Nepal'deki insanların geçen yılki sellerin etkisinden hâlâ kurtulmaya çalıştığını belirterek, "Tam uyum sağlayamadan bir sonraki geldi" dedi.

Hindu Kush Himalaya, Afganistan, Pakistan, Hindistan, Nepal, Bhutan, Bangladeş, Myanmar ve Çin'in bazı bölgelerine yayılıyor ve kutup bölgeleri dışındaki en büyük buz konsantrasyonunu içeriyor. Dağlardan doğan nehir sistemleri yaklaşık 2 milyar insanı besliyor.

Sanyal'ın hükümetler arası iklim araştırma grubuna göre, buzul buz kaybı 2000'den bu yana hızla arttı. Bir diğer risk ise uzun süre donmuş kalan toprak olan permafrostun çözülmesi; bu da dağ yamaçlarını zayıflatabilir.

Geçen haftaki buzul çökmesinin uydu görüntüleri, büyük bir ana kaya ve buzul buz kütlesinin aşağıdaki vadiye düştüğünü ve kilometrelerce aşağı havzadaki topluluklara birkaç kat yüksekliğinde su ve çamur duvarı gönderdiğini gösteriyor.

İklim uzmanları, bazı yerlerde tehlikenin o kadar büyük olabileceğini ve yeniden inşanın artık mümkün olmadığını, bu nedenle sakinlerin taşınmak zorunda kalabileceğini söylüyor. İklim değişikliği, bölgenin yollar, köprüler ve hidroelektrik santraller inşa edilerek geliştirilmesi çabalarını da etkileyebilir.

Nepalli iklim politikası uzmanı ve Birleşmiş Milletler iklim müzakerecisi Manjeet Dhakal, "Bazı bölgelerde uyum eşiği aşıldı" dedi. Bir deprem bir evi yok ettiğinde, eşyaların bazen kurtarılabileceğini söyledi. Felaket niteliğindeki bir sel, yalnızca evi değil, altındaki araziyi, yolları, su sistemlerini, okulları ve elektriği de yok edebilir. Gelecekteki yeniden yerleşimin baştan itibaren iklim riskini içermesi gerektiğini söyledi.

Sonuçlar, daha sıkı arazi kullanım kuralları, altyapı onaylanmadan önce daha iyi değerlendirmeler, daha güçlü sınır ötesi izleme ve erken uyarı sistemleriyle hafifletilebilir.

Yine de Sanyal, 26 Ağustos selleri hakkında kısa mesaj uyarısı alan 670.000 kişiden bazılarının Nepalce anlamayan ziyaretçiler veya göçmen işçiler olduğunu, bazılarının ise riski küçümsediğini söyledi. Nehirleri ölçmek için tasarlanan diğer sistemler aşırı yüklendi veya yıkandı.

Nepal'in Nuwakot kentinde 62 yaşındaki Chanda Lal Chitrakar, AP'ye uyarı mesajlarına pek dikkat etmediğini söyledi. Sular yükselince kendini kurtarmak için yokuş yukarı koştu.

Sanyal, bu tür uyarıların hangi önlemlerin alınacağı konusunda daha fazla bilgi sağlaması gerektiğini söyledi. Ayrıca daha az tehlikeli bölgelerde kalkınmaya öncelik verilmesini, altyapının birden fazla tehlikeye karşı değerlendirilmesini ve yerli toplulukların bilgisinin afet planlamasına dahil edilmesini önerdi.

İklim müzakerecisi Dhakal, Nepal'in küresel ısınmaya neden olan sera gazlarının %0,1'inden azını saldığına, ancak en şiddetli etkilerinden bazılarıyla boğuştuğuna dikkat çekti.

"Küresel sıcaklığın artmasından sorumlu olanları, fosil yakıt ekonomisinden bu kadar uzun süre faydalananları suçlamalıyız" dedi. "En azından bu yıkıcı örneği, karbon emisyonlarını acilen azaltmak için bir ilham kaynağı olarak kullanabiliriz."