الاش پارياسى تۋرالى
 
حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقستان مەن رەسەيدەگى ماڭىزدى ساياسي جانە ازاتتىق قوزعالىس بولعان الاش پارتياسىنىڭ تاريحتاعى ءرولى زور. بۇل پارتيا 1917 جىلى قۇرىلىپ، 1920 جىلى تاراتىلدى جانە الاش اۆتونومياسىنىڭ ورتالىعى بولدى. الاش پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى - ءاليحان بوكەيحانوۆ، قازاق جانە قىرعىز زيالىلارىن زاماناۋي ساياسي توپقا بىرىكتىرگەن العاشقى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى.

الاش پارتياسىنىڭ قۇرىلۋى - ورىس وتارشىلدىعىنا جانە ورىستاندىرۋ ساياساتىنا جاۋاپ بولدى. پارتيا قازاق حالقىنىڭ كىمدىگىن نىعايتۋعا، باتىسشىل سەكۋلياريزمدى قولداۋعا جانە مۇسىلمان الەمىمەن بايلانىس ورناتۋعا تىرىستى. بۇل ماقساتتار رەسەي ازامات سوعىسى كەزىندە پارتيا مۇشەلەرى اراسىندا ىشكى بولىنۋشىلىك تۋدىردى. پارتيانىڭ قۇرىلۋى ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ بۇرىنعى كونستيتۋسيالىق دەموكراتيالىق پارتيامەن بايلانىستارىمەن ىقپالداس بولدى.

الاش اۆتونومياسى، سونداي-اق الاش وردا دەپ تە اتالادى، رەسەي قۇرامىندا اۆتونوميالىق، دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋعا ۇمتىلعان قازاق زيالىلارىنىڭ ماڭىزدى قادامى بولدى. اۆتونوميا ورىس ايماقتارىمەن شەكارالاس جانە رەسەي ۇستەمدىگىنە قارسى سيمۆوليكالىق قارسىلىق ءبىلدىردى، 1916 جىلعى قازاق جانە قىرعىز كوتەرىلىستەرىنەن تۋىندادى.

الاش پارتياسىنىڭ بار بولۋى بولشيەۆيكتەردىڭ اق ارميانى جەڭگەننەن كەيىن، كيرگيز اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوسياليستىك رەسپۋبليكاسىن قۇرعاننان كەيىن اياقتالدى.

20-شى عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقستان مەن رەسەي اۋماعىندا ماڭىزدى ساياسي جانە ازاتتىق قوزعالىس رەتىندە الاش پارتياسى ايتارلىقتاي ءرول اتقاردى. 1917 جىلى قۇرىلىپ، 1920 جىلى تاراتىلعان بۇل پارتيا، اسىرەسە الاش اۆتونومياسىن قۇرۋدا ورتالىق ءرول اتقاردى، بۇل ايماق قازىرگى قازاقستان جەرىندە جانە رەسەيدىڭ ءبىر بولىگىندە ورنالاسقان. الاحان بوكەيحانوۆ باسقارعان الاش پارتياسى قازاق جانە قىرعىز ەليتاسىن زاماناۋي ساياسي توپقا ۇيىمداستىرۋدا العاشقى قادامداردىڭ ءبىرى بولدى.

الاش پارتياسىنىڭ قۇرىلۋى رەسەيلىك كولونياليزمگە جانە ورىسشالاۋ ساياساتىنا قارسى جاۋاپ بولدى. پارتيا قازاقتىڭ يدەنتتىلىگىن نىعايتۋعا، باتىستىق سەكۋلياريزمگە باسا نازار اۋدارۋعا جانە مۇسىلمان الەمىمەن بايلانىستى ساقتاۋعا ۇمتىلدى، بۇل رەسەي ازاماتتىق سوعىسى كەزىندە پارتيا مۇشەلەرى اراسىندا ىشكى بولىنۋلەرگە اكەلدى. پارتيانىڭ قۇرىلۋى ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ بۇرىنعى كونستيتۋسيالىق دەموكراتيالىق پارتيامەن بايلانىسىمەن اسەر ەتتى.

الاش اۆتونومياسى، سونداي-اق الاش وردا رەتىندە بەلگىلى، قازاق ەليتاسىمەن قۇرىلعان جانە رەسەيدەن اۆتونوميا الۋعا جانە ۇلتتىق، دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋعا تالپىنعان ماڭىزدى قادام بولدى. بۇل اۆتونوميا رەسەي اۋماقتارىمەن شەكتەسىپ، ورىس بيلىگىنە قارسى سيمۆولدىق ۇستانىم بولدى، قازاق پەن قىرعىز كوتەرىلىستەرىنەن پايدا بولدى.

الاش پارتياسىنىڭ بار بولۋى بولشيەۆيكتەردىڭ اق ارميانى جەڭگەننەن كەيىن اياقتالدى، ونىڭ ناتيجەسىندە قىرعىز اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوسياليستىك رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى

بۇل قۇرىلىم 1925 جىلى قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ اتاۋىن الىپ، 1936 جىلى قازاق كەڭەستىك سوسياليستىك رەسپۋبليكاسىنا اينالدى. ول كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان، ونىڭ تاراۋى 1980ء-شى جىلداردىڭ اياعىندا بولدى.

الاش قوزعالىسىنىڭ مۇراسى قازاق تاريحىندا تەرەڭ ورىن العان، احمەت بايتۇرسىنوۆ، اليحان بوكەيحانوۆ جانە ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ سياقتى كوشباسشىلار ۇلتتىق تاريحتىڭ ناقتى باعىتىنداعى ۇلەستەرى ءۇشىن ەسكە الىنادى. ولاردىڭ قازاق حالقىنىڭ قۇقىعىن جانە يدەنتتىلىگىن قورعاۋعا اتسالىسۋى ايماقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە وشپەس ءىز قالدىردى​​​​.

You Might Also Like