Кең ауқымды генетикалық зерттеулер қазіргі қазақтардың ген қорының таңқаларлық біртектілігін көрсетіп, «рулық мінез» туралы қалыптасқан стереотиптерді жоққа шығарады, деп хабарлайды infohub.kz.
Алматылық 20 жастағы студент Аружан Жұмабаева ата-анасының арасындағы дау-дамай рулардың айырмашылығымен түсіндірілетін отбасында өсті: әкесі — арғын, анасы — адай. Туыстары анасының эмоционалдылығын «адай темпераментіне», ал әкесінің табандылығын «арғын қайсарлығына» жатқызатын. Өзі сабырлы мінезімен ерекшеленетін Аружан осы стереотиптердің қаншалықты негізді екеніне қызықты.
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың профессор-зерттеушісі Аманжол Қалыш рулар туралы стереотиптердің тарихи-географиялық негізі бар екенін түсіндіреді: әртүрлі тайпалар әр түрлі климаттық аймақтарда өмір сүріп, әртүрлі шаруашылықпен айналысқан, бұл жергілікті мәдени ерекшеліктерді қалыптастырған. Ру мен шежіре культі Қазақстанның батысы мен оңтүстігінде көшпелі өмір салты ұзағырақ сақталғандықтан күштірек, ал солтүстік пен шығыста Ресей империясы мен кеңес өкіметінің әсерінен рулық жады әлсіреген.
Алайда қазіргі генетика басқа суретті көрсетеді. Жалпы генетика және цитология институтының бас директоры Лейла Жансүгірова сыртқы келбет генотип пен ортаның өзара әрекеттесуі нәтижесінде қалыптасатынын, ал руға жататындық Y-хромосома арқылы берілетінін және оның сыртқы келбетке әсері дерлік жоқ екенін атап өтеді. Аналық генетикалық желілер де маңызды: анасы арқылы берілетін митохондриялық ДНҚ энергетикалық потенциалға жауап береді.
Палеогенетика және этногеномика орталығының ғалымдары әртүрлі қазақ руларының 1021 өкілінің геномын талдап, «таңғаларлық генетикалық біртектілікті» анықтады. Жүздер арасындағы Y-хромосома бойынша айырмашылық шамамен 10%, ал жүз ішіндегі тайпалар арасында шамамен 20% құрайды. Ең көп таралған гаплогруппа — C2 (48,9%), керейлерде 83%-дан арғындарда 10%-ға дейін өзгереді. Бірақ бұл айырмашылықтар тек Y-хромосомаға қатысты, бүкіл геномға емес: ғасырлар бойы руаралық некелердің нәтижесінде тұқым қуалайтын материалдың негізгі бөлігі ортақ болды.
Қазақтарға, көптеген азиялық халықтар сияқты, алкогольді ыдырататын ферменттердің белсенділігінің төмендеуімен байланысты генетикалық нұсқалар тән, бірақ бұл бүкіл популяцияға ортақ қасиет. Табиғи сұрыптаудың негізгі сигналдары иммунитет пен зат алмасуға жауапты хромосомаларда шоғырланған — бұл қатал климат пен көшпелі тамақтануға бейімделудің нәтижесі.
«Рулық мінезге» келсек, генетиктер оны тәрбие мен ортамен байланыстырады. Жүйке жүйесінің туа біткен сезімталдығы, егер отбасында тиісті үлгілер болса ғана, импульсивтілікке айналуы мүмкін. «Мен „рулық“ мінездің қандай да бір сенсациялық жаңалықтарын күтпеймін», — дейді Жансүгірова. Ғалымдардың қорытындысы: қазіргі қазақтар генетикалық тұрғыдан біртекті, ал «рулық мінез» туралы түсініктер мәдени мұраның бөлігі болып қала береді және ғылыми негізделмеген.