2026 жылғы химия саласындағы Нобель сыйлығын Анри Б. Каган мен Кэнсо Соаи алды. Ғалымдар химиялық реакцияларда молекулалардың бір «айна» түрінің екіншісінен өздігінен басым бола алатынын анықтады, деп хабарлайды infohub.kz сайты.
Лауреаттар ғалымдар 100 жылдан астам уақыт бас қатырып келген жұмбақты шешті.
Табиғаттағы көптеген молекулалардың, мысалы, адам ағзасын құрайтын аминқышқылдарының екі айна нұсқасы бар (оң және сол қол сияқты). Тірі ағзаларда әрдайым осы нұсқалардың біреуі ғана қолданылады. Табиғат неге дәл соны таңдағанын және бұл асимметрия қалай пайда болғанын ұзақ уақыт бойы ешкім түсінбеді.
Анри Б. Каган мен Кэнсо Соаи ерекше химиялық процестерді — автокатализ бен сызықтық емес әсерлерді ашты. Қарапайым сөзбен айтқанда, олар қажетті типтегі айна молекулаларды өздігінен «көбейтетін» реакцияларды тапты. Бұл жаңалық Жерде тіршілік пайда болған кезде молекулалардың тек бір нұсқасының басым болуы қалай туындағанын түсіндіреді.
Химия саласындағы Нобель комитетінің төрағасы Хайнер Линке ғалымдардың жұмысын бір ғасырдан астам уақыт өмір сүрген химиялық жұмбақтың шешімі деп атады.
Оның үстіне, бұл медицинада шешуші мәнге ие. Көптеген дәрілер тек дұрыс айна молекула түрінде ғана әсер етеді, ал оның жұбы пайдасыз, тіпті қауіпті болуы мүмкін. Каган мен Соаидың жаңалығы қазіргі дәрілердің қауіпсіздігіне тікелей әсер етуі мүмкін.
Айта кетейік, 2026 жылы Нобель сыйлығы мерейтойын — 125 жылдығын атап өтуде, ал ақшалай сыйақы мөлшері бұл жолы 12 млн швед кронасына (шамамен 540 млн теңге) дейін ұлғайтылды.
Бұған дейін Kursiv LifeStyle медицина және физиология саласындағы «Нобель» сыйлығы оптогенетика әдісін жасаған ғалымдарға берілгенін жазған болатын. Әдісті жасаушылар — АҚШ-тан Карл Дайссерот, сондай-ақ Германиядан Петер Хегеман мен Георг Нагель — мысалы, қорқыныш, депрессия, жады үшін «жауап беретін» жасушаларды шартты түрде қосуға немесе өшіруге болатын механизмді әзірледі.