Astrofızıkadaǵy eń kóne jumbaqtardyń biri — Kúnniń syrtqy atmosferasy tájdiń (korona) betinen mıllıondaǵan gradýsqa ystyq bolýy. Jıi bolyp turatyn atqylaýlar orasan energıany bólip shyǵarǵanymen, táj kúıip turady. Úndistannyń alǵashqy kún baqylaý mısıasy Aditya-L1 osy jumbaqty sheshýge mańyzdy úles qosty, dep habarlaıdy infohub.kz.
Zertteýdi júrgizgen Úndistan astrofızıka ınstıtýtynyń (IIA) profesory R. Ramesh Kún qabattaryndaǵy temperatýra aıyrmashylyǵy qarapaıym fızıkaǵa qaıshy keletinin túsindiredi. Iadronyń tereńinde temperatýra 15 mıllıon gradýs Selsıge jetedi. Kórinetin beti — fotosferaǵa jaqyndaǵanda shamamen 5500°C. Al eń syrtqy qabat — táj shamamen 2 mıllıon gradýsqa deıin qyzady, keıde 40 mıllıonǵa deıin jetedi.
Táj — kún tutanýy men tájdik massa atqylaýy (CME) sıaqty ekstremaldy ǵarysh aýa raıy qubylystarynyń týǵan jeri. Olar orasan energıany bólip shyǵarady. CME ádemi polár shuǵylasyn týdyrýy múmkin, biraq sonymen qatar elektr jelileri men spýtnıkterdiń jumysyn buzýy múmkin. Tynysh kezeńde Kún kúnine eki-úsh CME shyǵarady, al ár 11 jylda bolatyn kún belsendiliginiń maksımýmynda bul san kúnine onnan asýy múmkin.
Profesor Ramesh eger Kún árbir CME-de joǵaltqan energıany qalpyna keltirmese, bizdiń juldyz aqyrynda sýyp, Jerdi qaıtymsyz tereń muzdatýǵa ushyratatynyn eskertedi. Bul bolmaǵandyqtan, tájdiń tótenshe ystyǵyn saqtaıtyn mehanızm bolýy kerek.
Ǵalymdar muny eki faktormen baılanystyrady: birinshiden, Kún betindegi qaınaý qozǵalystary tájge energıa tasymaldaıtyn tolqyndardy týdyrady, bul muhıt tolqyndarynyń jaǵaǵa kóbik ákelýine uqsas. Ekinshiden, Kún atmosferasyndaǵy shatasqan magnıt órisi syzyqtary únemi úzilip, qaıta qosylyp turady. Profesor Ramesh CME-di buralǵan, órilgen ilmekter úzilip, magnıttelgen plazma men gazdy ǵaryshqa laqtyrǵanda paıda bolatyn qubylys dep sıpattaıdy, bul kóbinese magnıt órisi qarqyndy daqtardyń mańynda bolady.
«Biraq sodan keıin bul syzyqtar qaıta qosylady jáne Kún joǵaltqan energıany birneshe saǵat ishinde qalpyna keltiredi», — deıdi ol. Óz maqalasynda profesor Ramesh pen onyń komandasy árbir júıeniń tájge qansha energıa beretinin sandyq túrde anyqtady. Zertteý ekinshi júıe — magnıttik qaıta qosylý energıanyń negizgi bóligin qamtamasyz etetinin kórsetedi. «Kúnniń qaınaý betinen keletin tolqyndar qajetti energıanyń tek 7 paıyzyn ǵana beredi», — deıdi profesor Ramesh. «Qalǵan 93 paıyzy Kúnniń ózin qaıta qurýy jáne joǵaltqan energıany qalpyna keltirýinen keledi».