Azıa, Eýropa jáne Soltústik Amerıkanyń joǵary laýazymdy dıplomattary beısenbi kúni Manılada qaýipsizdik máselelerine arnalǵan ASEAN aımaqtyq forýmyna jınaldy. Mınıstrler Taıaý Shyǵystaǵy jańa ári kúsheıip kele jatqan qaqtyǵystardan keıin beıbit sheshimge shaqyrý jasaıdy dep kútilýde, dep habarlaıdy infohub.kz saıty.
Plenarlyq otyrysta Irandaǵy soǵys pen Ormýz buǵazynyń blokadasy talqylaýdyń negizgi taqyryby bolýy múmkin. Oǵan AQSh Memlekettik hatshysy Marko Rýbıo, Reseı Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov, Eýropalyq Odaqtyń syrtqy saıasat jónindegi basshysy Kaıa Kallas, sondaı-aq Qytaı, Avstralıa, Úndistan, Japonıa, Ulybrıtanıa jáne basqa elderdiń joǵary laýazymdy ókilderi qatysady.
11 músheli Ońtústik-Shyǵys Azıa elderi qaýymdastyǵy uıymdastyrǵan jıynda soǵys basty taqyryp boldy. Bul aımaqtyń jıyntyq jalpy ishki ónimi shamamen 3,8 trıllıon dollardy quraıdy jáne ol Taıaý Shyǵys munaıyna qatty táýeldi, sondyqtan qaqtyǵystyń saldaryna erekshe ushyrady, bul búkil álemde ınflásıany kúsheıtti.
«Álem tolqýlar men ózgeristerdiń jańa kezeńine endi», — dedi Qytaı Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Hýa Chýnın beısenbi kúni ASEAN, Japonıa, Ońtústik Koreıa jáne Qytaı arasyndaǵy forýmnyń ashylý sózinde. «Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaı energetıka jáne azyq-túlik jetkizý tizbekterine tarady, qaýipsizdik pen turaqtylyq buzyldy... beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaý qajettiligi odan ári ózekti boldy», — dedi ol.
Taıaý Shyǵystaǵy atysty toqtatý kelisimi buzylǵanyna 12 kún ótti, al AQSh áskeri beısenbide qatarynan 12-shi tún shabýyldar jasady. Iran jaqtastary hýsıtter Ormýz buǵazymen qatar Qyzyl teńizde álemdik munaı jetkizilimine ekinshi bóget qaýpin týdyratyn blokada aıasynda eki saýd munaı tankerine soqqy bergenin málimdedi.
Rýbıo sársenbide AQSh dıplomatıalyq sheshim qalaıtynyn, biraq Tehran seriktestikke barmaı jatqanyn aıtty. «Qazirgi problemamyz — olar kelissózderge shynymen kirispeıdi», — dedi ol ASEAN mınıstrlerine.
Rýbıo beısenbide Reseıdiń Lavrovymen kezdesýi josparlanǵan jáne Ýkraınadaǵy soǵysty talqylaıtynyn, Vashıngton ony aıaqtaýda syndarly ról atqarǵysy keletinin aıtty.
Manıladaǵy kelissózderdiń taǵy bir negizgi núktesi — Ońtústik Qytaı teńizi jáne Beıjiń men AQSH-tyń odaqtasy Fılıppın arasyndaǵy uzaqqa sozylǵan shıelenis. Vashıngton óz kemelerine shabýyl jasalǵan jaǵdaıda Fılıppındi qorǵaýǵa sharttyq mindetteme alǵan.
Qytaı jaǵalaý kúzeti jyldar boıy keńinen jáne materıkten alys jerlerde ornalastyrylǵan, dúısenbide Manılanyń eksklúzıvti ekonomıkalyq aımaǵyndaǵy daýly rıf mańynda Fılıppın áskerı-teńiz kúshteriniń qyzmetkerlerimen qysqa qaqtyǵysqa tústi. Bul eki eldiń de bir-biriniń elshilerin shaqyrtýyna sebep boldy.
Beıjiń óz kartalaryndaǵy syzyq arqyly Ońtústik Qytaı teńiziniń barlyq derlik bóligine egemendik talap etedi, bul syzyq Brýneı, Indonezıa, Malaızıa, Fılıppın jáne Vetnamnyń eksklúzıvti ekonomıkalyq aımaqtarynyń bólikterin qamtıdy. Qytaı bul talaptardyń halyqaralyq quqyqqa negizi joq dep aıtylǵan 2016 jylǵy tórelik sheshimdi tanymaıdy.
Qytaıdyń Syrtqy ister mınıstri Van I sársenbide ASEAN áriptesterimen kezdesýde Ońtústik Qytaı teńizin «bizdiń ortaq úıimiz» dep sıpattap, yntymaqtastyq pen dostyq basty jeli bolýy kerek dedi. «Aımaq elderi sheteldik kúshterdiń arandatýyna qarsy turýy, jekelegen elderdiń teńizdi paıdalanyp alańdatýyna qarsy bolýy jáne Ońtústik Qytaı teńizinde beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaý jetekshiligin óz qoldaryna nyq ustaýy kerek», — dedi ol resmı málimdemege sáıkes.