AQSh pen Iran arasyndaǵy qaqtyǵys Ormýz buǵazyndaǵy áskerı ústemdik úshin kúsheıip, eki jaq ta bir-biriniń azamattyq ınfraqurylymyn atqylaýda. Halyqaralyq gýmanıtarlyq quqyq azamattyq nysandardy nysanaǵa alýǵa tyıym salady, biraq soǵysýshy taraptar bul erejelerdi buzyp otyr, dep habarlaıdy infohub.kz saıty.

AQSh Ońtústik Irandy, sońǵy kúnderi eldiń basqa da aımaqtaryn atqylaýda. Tegeran jaýap retinde Parsy shyǵanaǵy men Iordanıadaǵy AQSh áskerı bazalaryna soqqy berdi. Eki taraptyń oqtary azamattyq ınfraqurylymǵa da tıdi, bul halyqaralyq quqyqtyń buzylýyna qatysty suraqtar týǵyzýda. AQSh prezıdenti Donald Tramp Fox News arnasyna bergen suhbatynda «biz olardyń barlyq elektr stansıalaryn, barlyq kópirlerin qıratamyz» dep qorqytty.

Iran bıliginiń málimetinshe, 15 shildeden beri soǵys qımyldarynyń qaıta bastalýynan keminde 50 adam qaza taýyp, 500-den astam adam jaralandy. Ońtústik jáne soltústik-batys Irandaǵy ondaǵan nysan, onyń ishinde áskerı komandalyq ortalyqtar, temirjol vokzaldary jáne áýejaılar atqylandy. Iran Islam revolúsıalyq saqshylar korpýsy (IRSK) kórshiles Parsy shyǵanaǵy elderindegi AQSh áskerı aktıvterine soqqy berip, keminde eki amerıkan áskerı qyzmetkeriniń ólimine sebep boldy.

Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń ókili juma kúni «azamattyq ınfraqurylymǵa jasalǵan shabýyldarǵa erekshe alańdaýshylyq bildiremiz, mundaı shabýyldar qolaısyz» dedi.

Quqyq qandaı normalardy belgileıdi?

1949 jylǵy Jeneva konvensıalary jáne oǵan 1977 jylǵy qosymsha hattamalar qaqtyǵys kezinde azamattyq ınfraqurylymǵa nemese «nysandarǵa» qarýly shabýyldar jasaýǵa nemese ósh alý sharalaryna tyıym salady. Azamattyq ınfraqurylymǵa «áskerı maqsattarǵa jatpaıtyn barlyq nysandar» kiredi, mysaly, ǵıbadathanalar, turǵyn úıler, mektepter, joldar, kópirler, temirjoldar, áýejaılar, elektr stansıalary, káriz júıeleri, aýrýhanalar, telefon jáne ınternet júıeleri. Sondaı-aq aýyz sý qondyrǵylary, sýarý júıeleri, azyq-túlik, daqyldar, mal, sondaı-aq bógetter, dambalar jáne atom elektr stansıalaryn nysanaǵa alýǵa bolmaıdy. Eger nysannyń áskerı nemese azamattyq maqsatta qoldanylatynyna kúmán bolsa, taraptar ony azamattyq dep esepteýi kerek.

Azamattyq ınfraqurylymdy nysanaǵa alýǵa bola ma?

Iá, naqty jáne muqıat anyqtalǵan jaǵdaılarda. Azamattyq ınfraqurylym zańdy nysanaǵa aınalady, eger onyń shabýyl kezinde áskerı maqsattar úshin paıdalanylǵany jáne ony joıý naqty áskerı artyqshylyq beretini dáleldense. Degenmen, shabýyldar azamattyq ınfraqurylymǵa qatysty «áskerı artyqshylyqqa proporsıonaldy» bolýy kerek. Azamattyq nysandarǵa kúdikti shabýyldar, eger azamattar úshin qaýip (ólim, jaraqat, azamattyq ómirdiń durys jumys isteýi) áskerı paıdadan asyp ketse, tyıym salynady. «Negizgi boljam – ınfraqurylym azamattyq bolyp tabylady jáne ol jaýdyń qoldanýy nemese bolashaqta qoldanýy arqyly áskerı maqsatqa aınalǵanǵa deıin qorǵalady», – deıdi Belfast Koroleva ýnıversıtetiniń quqyq profesory Lúk Moffett.

AQSh Irannyń qaı jerlerin atqylady?

Irandyq BAQ pen sheneýnikter AQSH-tyń azamattyq ınfraqurylymǵa birneshe soqqysy týraly habarlady, ásirese Ormýz buǵazyna jaqyn ońtústik jaǵalaý aımaqtarynda. AQSh tek «áskerı logıstıkalyq ınfraqurylymdy» nysanaǵa alǵanyn málimdeıdi.

Jol jáne kópir jelileri:

  • Bender-Abbas qalasynda Kahýrestan kópiri jáne temirjol obektisi atqylandy. Kópir Bender-Abbasty basqa qalalarmen baılanystyrady. Soqqylar kezinde birneshe adam qaza taýyp, bir kólik qulady.
  • Hormozgan provınsıasynda Bender-Hamır aýdanynda alty kópir qırap, Bender-Abbasqa qatynasty qıyndatty.
  • Golestan provınsıasyndaǵy Aq-Táke-Han temirjol kópiri de atqylandy. Bul kópir Irandy Qytaımen, Reseımen, Túrikmenstanmen jáne Qazaqstanmen baılanystyrady.
  • Tegeran men Meshhed arasyndaǵy temirjol jelileri de soqqyǵa ushyrady.

Densaýlyq saqtaý mekemeleri:

  • Ahvazdaǵy Shahıd Baǵaı aýrýhanasy atqylanyp, jaramsyz bolyp, 200-den astam pasıent evakýasıalandy.

Sý jáne azyq-túlik obektileri:

  • Mýsıanda bótelkelengen sý zaýyty atqylandy.
  • Bonjı aýylyndaǵy tuzsyzdandyrý zaýyty soqqyǵa ushyrap, 10 000 adam sýsyz qaldy.
  • Hýzestan provınsıasynda bıdaı qoımalary atqylandy.
  • Sırık aýdanyndaǵy sý tuzsyzdandyrý zaýyty da buzyldy.

Áýejaılar men teńiz porttary:

  • Iranshahr qalasynyń áýejaıyna shabýyl jasalyp, bir adam jaralandy, elektr jabdyǵy men janarmaı baky zaqymdaldy.
  • Semnan áýejaıynyń bólikteri azdap zaqymdandy.
  • Tohıd-Jam áýejaıyna shabýyl jasaldy.
  • Sırık aýdanynda balyq aýlaý jáne komersıalyq aılaqtar atqylanyp, birneshe adam qaza tapty.
  • Bender-Abbasta da aılaqtar atqylandy.
  • Kısh komersıalyq porty zaqymdandy.
  • Asalýe aýdanynda balyq aýlaý aılaǵy órtendi.

Baılanys munaralary:

  • Bender-Abbasta bir baılanys munarasy, Keshm aralynda taǵy bireýi atqylandy.

Turǵyn aýdandar, káriz júıeleri jáne ákimshilik ǵımarattar:

  • Bender-Abbastaǵy turǵyn úıler atqylandy.
  • Hajıabadtaǵy qorshaǵan ortany qorǵaý stansıasy men Kıshtegi izdeý-qutqarý stansıasy zaqymdandy.
  • Bender-Abbastaǵy aǵyndy sý tazartý qondyrǵysy (Qus baǵynda) soqqyǵa ushyrady.

Atom elektr stansıalary:

  • Býsher atom elektr stansıasy qatty zaqymdaldy, biraq áli jumys isteıdi.
  • Darhovın atom obektisi de atqylandy.

Irannyń soqqylary qaıda tıdi?

Iran Kýveıt, Oman, Iordanıa jáne Katardaǵy AQSh áskerı bazalaryn, sondaı-aq azamattyq ınfraqurylymdy nysanaǵa aldy. IRSK tek AQSh áskerı aktıvterin nysanaǵa alatynyn aıtady. Kýveıttegi elektr stansıasy men sý tuzsyzdandyrý zaýyty qaıta-qaıta atqylanyp, iri órtter men elektr jelisiniń turaqsyzdyǵyna ákeldi. Katarda bir bala qulaǵan qoqystardan jaralandy. Ormýz buǵazyndaǵy birneshe komersıalyq tankerler men kemeler, Iran ruqsat etpegen baǵyttardy paıdalanǵandyqtan, soqqyǵa ushyrady.