Gormondy almastyrý terapıasy (GAT) demensıa qaýpin tómendetýi múmkin. Ǵalymdar Ulybrıtanıada 180 myńnan astam postmenopaýzalyq áıeldi baqylaǵan eń iri zertteý júrgizdi. Nátıjesinde, GAT qoldanǵan áıelderde demensıanyń kez kelgen túriniń damý qaýpi 10%-ǵa, al Alsgeımer aýrýynyń (eń kóp taralǵan túri) anyqtalý qaýpi 16%-ǵa tómen bolǵan, dep habarlaıdy infohub.kz.
Eń úlken aıyrmashylyq hırýrgıalyq menopaýzadan ótken jáne GAT qoldanǵan áıelderde baıqaldy: olarda demensıanyń kez kelgen túriniń damý qaýpi GAT qoldanbaǵandarmen salystyrǵanda 26%-ǵa tómen boldy. Bul — osy baǵyttaǵy eń iri zertteýlerdiń biri. Nátıjeler Alzheimer's & Dementia jýrnalynda jarıalandy.
Zertteýdi júrgizgen Shyǵys Anglıa ýnıversıtetiniń Norvıch saý qartaıý ınstıtýtynyń dırektory, profesor Enn-Marı Mınıheın: «GAT uzaq ýaqyt boıy negizinen menopaýza belgilerin (ystyq qan kerneýi, túngi terleý) jeńildetý úshin taǵaıyndalǵanymen, bul jumys onyń keıbir áıelderdiń uzaq merzimdi kognıtıvti densaýlyǵyna da áser etýi múmkin ekenin kórsetedi», — dedi.
Áıelder erlerge qaraǵanda demensıaǵa jıi shaldyǵady, sebebi olar uzaq ómir súredi. Bul menopaýzanyń mı metabolızmine áserimen jáne Alsgeımerdiń negizgi qaýip geni Apoe4-tiń áıelderge kóbirek áser etýimen de baılanysty bolýy múmkin.
Ulybrıtanıa bıobankiniń derekterin paıdalana otyryp, 183 450 postmenopaýzalyq áıel orta eseppen 13 jyl boıy baqylandy. Osy ýaqyt ishinde 4000-ǵa jýyq demensıa jaǵdaıy anyqtaldy. Ǵalymdar kem degende bir jyl boıy kez kelgen túrdegi GAT qoldaný áıelderdiń demensıa qaýpin ózgertetinin zerttedi.
Ómir boıy tabıǵı túrde estrogen áseri tómen bolǵan áıelder (etekkiri kesh bastalǵan nemese erte menopaýza) GAT-tan kóbirek paıda kórgen sıaqty: olarda demensıanyń kez kelgen túriniń qaýpi 16%-ǵa tómen boldy.
Genetıka da mańyzdy ról atqardy. GAT qoldaný men demensıa arasyndaǵy baılanys Apoe4 gen nusqasyn tasymaldaıtyn áıelderde aıqynyraq boldy. «Bul óte mańyzdy, óıtkeni Apoe4 tasymaldaýshylary ádette joǵary qaýip tobynda sanalady jáne olar úshin aldyn alýdyń dáleldengen ádisteri az», — dedi Mınıheın.
Degenmen, bul zertteý altyn standart bolyp sanalatyn randomızasıalanǵan baqylanatyn synaq emes, baqylaý derekterine negizdelgen, sondyqtan sebep-saldar baılanysyn dáleldeý múmkin emes. Mysaly, GAT qoldanǵandardyń bilim deńgeıi orta eseppen joǵary boldy. Taldaýda áleýmettik-ekonomıkalyq faktorlar eskerilgenimen, GAT-tan basqa toptar arasyndaǵy aıyrmashylyqtar demensıa qaýpine áser etýi múmkin.
Alzheimer's Research UK uıymynyń zertteý jáne seriktestik jónindegi atqarýshy dırektory doktor Súzan Kolhas: «Bul zertteý GAT-ty demensıa qaýpin azaıtý úshin qoldaný kerek pe degen suraqqa jaýap berýge jetkiliksiz, biraq ol GAT ýaqyty men áıeldiń gormondyq tarıhy mańyzdy bolýy múmkin ekenin kórsetetin qosymsha dálel beredi. Endi GAT-tyń ózi demensıa qaýpindegi bul aıyrmashylyqtarǵa jaýapty ma, jáne qandaı GAT túrleri áser etýi múmkin ekenin anyqtaıtyn zertteýler qajet. GAT qabyldaýdy bastaýdy nemese toqtatýdy qarastyratyn kez kelgen adam óziniń dárigerimen áleýetti paıdalar men qaýipterdi talqylaýy kerek», — dedi.