InfoHub Logo

Конституция – бұл тек құжат емес, ол қоғамның тарихи тәжірибесі мен құндылықтарының көрінісі. Әлем елдерінің негізгі заңды өзгертудегі тәжірибесі әртүрлі нәтижелер берген. Кейбір елдерде бұл жаңаруға жол ашса, енді бірінде күтпеген қиындықтар тудырды. Қазақстанның да өз заңнамалық тарихы бар, ол ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейін дамып келеді.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Әлемдік тәжірибе: сәтті және сәтсіз реформалар

Конституцияны өзгерту – бұл әрдайым мүмкіндіктер мен тәуекелдерді қатар алып жүреді. Германия, Жапония және Франция сияқты елдерде конституциялық реформалар мемлекетті нығайтып, тұрақтылықты қамтамасыз етуге көмектесті. Мысалы, Германияның 1949 жылғы негізгі заңындағы «мәңгілік бап» (Ewigkeitsklausel) ешбір жағдайда өзгертуге болмайтын негіздерді белгілеп, жүйені өте тұрақты етті. Жапонияның 1947 жылғы конституциясы соғыстан бас тартуға және ресурстарды технология мен білімге бағыттауға мүмкіндік берді. Францияда 1958 жылы президенттің өкілеттігін күшейткен жаңа конституция елді дағдарыстан шығарып, Еуропаның жетекші елдерінің біріне айналдырды.

Алайда, кейбір елдерде конституциялық өзгерістер күткен нәтиже бермеді. Исландия 2011 жылы әлеуметтік желілер арқылы жаңа конституция жасауға тырысқанымен, парламент оны қабылдамай қойды. Чилиде 2022 жылы диктатор Пиночет кезінде қабылданған ескі конституцияны ауыстыру үшін жасалған «әлемдегі ең прогрессивті» жоба халық тарапынан қолдау таппай, референдумда 62% қарсы дауыс жинады. Бұл жағдайлар заңның халыққа түсінікті болуы керектігін көрсетті.

Қазақстанның заңнамалық тарихы

Қазақстан аумағындағы заңнамалық жүйенің тарихы ғасырларға созылады. Қазақ хандығы кезіндегі әдет-ғұрып құқығы (адат) және Шыңғыс ханның Жарғысы (Яса) сияқты ертедегі құқықтық жүйелер болған. Кейіннен Қасым хан, Есім хан және Тәуке хан сияқты хандар заңнамалық жинақтарды жасауға тырысты.

Ресей империясының құрамына енгеннен кейін дәстүрлі сот жүйесі ығыстырылып, қазақ қоғамы Ресей империясының заңдарымен өмір сүрді. Кеңес дәуірінде Қазақстан алғаш рет қазіргі заманғы конституцияларға ие болды: 1925, 1936 және 1978 жылдары қабылданған конституциялар республиканың саяси мәртебесін арттырды, бірақ нақты егемендік шектеулі болды.

Тәуелсіз Қазақстанның конституциялары

Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан өзінің конституциялық жүйесін құра бастады. 1993 жылғы алғашқы конституция тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы жағдайды, яғни эйфория мен жаңа даму моделін іздеуді көрсететін. Бұл құжат парламентке айтарлықтай өкілеттік берді, ал президенттің өкілеттігі шектеулі болды.

Алайда, экономикалық дағдарыс пен саяси жүйенің трансформациясы кезінде бұл модель жеткіліксіз болып шықты. Нәтижесінде, 1995 жылы жаңа Конституция қабылданды. Бұл құжат президенттің өкілеттіктерін кеңейтіп, екі палаталы парламентті (Сенат және Мәжіліс) енгізді. Тарихшылардың пікірінше, 1995 жылғы конституция қазіргі қазақстандық мемлекеттің қалыптасуына негіз болып, өтпелі кезеңдегі тұрақтандырушы рөл атқарды.

2026 жылғы реформа және болашақ

Қазіргі уақытта ұсынылып отырған реформа жаңа конституция болып саналады. Онда екі палаталы Парламенттің орнына Құрылтай келеді, саяси партиялардың құқықтары кеңейтіледі. Бұл – демократияны одан әрі дамытуға бағытталған қадам. Бұл өзгерістер тәуелсіздік дәуірінде өскен жаңа буынның талаптарына сай келеді және Қазақстанның халықаралық аренадағы белсенді рөлін көрсетеді.

Саясаткерлер мен антропологтар конституцияны өзгертуді тек заңды процедура ғана емес, сонымен қатар жаңа тәртіпті легитимдеудің символдық актісі ретінде қарастырады. Қоғамның жаңа ережелерге келісуі – бұл жаңартудың маңызды кезеңі. Дегенмен, мемлекеттің жаңаруы тек құжаттың мәтініне ғана емес, қоғамның жаңа ережелерді қабылдап, жүзеге асыруға дайындығына байланысты.