InfoHub Logo

Қазақстанда пәтер сатып алған кезде, оның ақшасының қайдан келгенін салық органдарына түсіндіруге тура келетін жағдайлар бар. Бұл жаңалықтар әсіресе, соңғы кездері енгізілген өзгерістерге байланысты көптеген сұрақтар тудыруда. Tengrinews.kz тілшісі осы мәселелерді анықтап, заңнамадағы жаңалықтарды түсіндіріп берді.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Неліктен барлығынан емес, тек кейбіреулерден сұрайды?

Қазақстанда барлық азаматтарды жалпыға бірдей декларациялау жүйесі кезең-кезеңімен енгізілген болатын. Алғашқыда мемлекеттік қызметкерлер мен бизнес өкілдерінен бастап, кейін барлық ересек азаматтарды қамту жоспарланған еді. Алайда, Президенттің тапсырмасымен бұл талап қайта қаралды. Енді қарапайым азаматтар, егер олар бизнеспен айналыспаса немесе арнайы санатқа жатпаса, жыл сайын декларация тапсыру міндетті емес.

Қандай жағдайларда декларация тапсыру қажет?

Жалпыға бірдей декларациялау талабы алынғанымен, кейбір азаматтар үшін декларация тапсыру міндетті болып қала береді. Салық кодексінің 417-бабына сәйкес, шетелде активтері барлар, өзінше салық төлеуді талап ететін табыстары барлар, цифрлық активтер иелері немесе ірі көлемдегі сатып алуларды жүзеге асырғандар декларация тапсыруы тиіс. Соның бірі – қымбат мүлік сатып алу.

Пәтер сатып алу қашан декларацияға ілігеді?

Заңнамада белгіленген шекті мөлшер – 20 мың айлық есептік көрсеткіш (АЕК). Мысалы, 2026 жылы 1 АЕК 4 325 теңге болса, 20 мың АЕК 86,5 миллион теңгеге тең. Егер пәтердің құны бұдан жоғары болса, онда міндетті түрде декларация тапсыру қажет. Бірақ, декларация әрқашан өткен жылдың қорытындысы бойынша толтырылатынын ескерген жөн. Мысалы, 2025 жылға арналған декларацияда сол жылы қолданыста болған АЕК мөлшері есепке алынады. 2025 жылы 1 АЕК 3 932 теңге болса, 20 мың АЕК 78 640 000 теңге болады.

Маңызды ескерту: Егер пәтерді сатып алған бағасынан қымбатқа сатса, айырмасы табыс болып саналады. Жылжымайтын мүлік екі жылдан аз уақыт меншікте болса, бұл табыстан 10% жеке табыс салығын (ЖТС) төлеу қажет.

Декларацияда не көрсетіледі?

Декларация толтыру кезінде мүліктің сатып алынғаны туралы ақпаратпен қоса, оны қалай алғаны да көрсетіледі. Мысалы, пәтер ипотека, қарыз, мұра немесе жеке жинақ есебінен алынғаны туралы белгі қойылуы тиіс. Бұл – сатып алудың қай қаражат есебінен жүзеге асқанын түсіндіру.

Салық органдары мұны қалай тексереді?

Декларация тапсырылғаннан кейін, деректер камералдық бақылаудан өтуі мүмкін. Бұл – арнайы тексерусіз ақпаратты талдау. Салық органдары азаматтың ресми табыстарын, сатып алған мүлкінің құнын және қаржылық операцияларын салыстырады. Егер шығындар табыстан айтарлықтай асып кетсе, салық органы түсініктеме беруді сұрап хабарлама жіберуі ықтимал. Мұндай тексерулер негізінен кәсіпкерлік қызметтен алынған жасырын табыстарды анықтауға бағытталған.

Ақшаның шығып-шықпағанын дәлелдей алмаса не болады?

Мемлекеттік кірістер комитетінің мәліметінше, пәтер сатып алудың өзі үшін автоматты айыппұл салынбайды. Жауапкершілік декларацияны тапсыру ережелері бұзылған жағдайда ғана туындайды. Егер адам декларация тапсыруы керек болса, бірақ уақытында жасамаса, Әкімшілік құқық бұзушылық кодексінің 272-бабы қолданылады. Бірінші рет – ескерту, бір жыл ішінде қайталанса – 15 АЕК (2026 жылы 64 875 теңге) айыппұл салынады.

Егер декларацияда толық емес немесе жалған мәліметтер көрсетілсе, санкциялар жеңілірек: бірінші рет – ескерту, қайталанса – 3 АЕК (12 975 теңге) айыппұл.

Ал егер салық органы пәтер сатып алуға жұмсалған ақшаның жарияланбаған табыс екенін анықтаса, онда 10% мөлшеріндегі жеке табыс салығы (ЖТС) есептелуі мүмкін. Мысалы, пәтер 90 миллион теңге болса және салық органы бұл соманы табыс деп таныса, салық шамамен 9 миллион теңгеге жетуі ықтимал. Алайда, іс жүзінде көбінесе ақшаның бір бөлігін (жинақ, басқа мүлікті сату, несие) дәлелдеуге болады. Сонда салық пәтер құнының барлығына емес, тек шығып-шықпағаны белгісіз болған сомаға ғана есептеледі.

Пәтерді сатқанда декларация тапсыру керек пе?

Егер қарапайым азамат Қазақстанда пәтер сатса, бұл мәміле өзінше декларация тапсыруды міндеттемейді. Жылжымайтын мүлікті сату – мүлікті иеліктен шығару болып саналады, сондықтан 270.00 нысаны талап етілмейді. Егер мүлік Қазақстаннан тыс жерде болса немесе сатушы мемлекеттік қызметкер болса, бұл ережелерге сәйкес келмеуі мүмкін.

Пәтерді жалға бергенде ше?

Бұл жағдайда жағдай басқаша, себебі тұрақты табыс пайда болады. Егер адам кәсіпкер ретінде тіркелмесе және жалға ақша алса, ол 270.00 нысанындағы декларацияны тапсырып, табысынан 10% жеке табыс салығын төлеуі керек. Мысалы, айына 200 мың теңгеге пәтер жалға берілсе, жылдық табыс 2,4 миллион теңге болады, ал салық шамамен 240 мың теңгеге жуықтайды.

Көптеген жалға берушілер басқа жолды таңдайды – **өзін-өзі жұмыспен қамтыған мәртебесін** рәсімдейді. Бұл режимде табыс салығы 0% болады, тек әлеуметтік төлемдер – табыстың шамамен 4% төленеді. Мысалы, айына 250 мың теңге жал ақысы болса, жылдық табыс 3 миллион теңгеге жуықтайды, ал төлемдер жылына шамамен 120 мың теңге болады.