InfoHub Logo

Қазақ халқының байырғы салт-дәстүрлерінде сый-сияпаттың орны ерекше. "Шөке", "байғазы", "көрімдік" сынды атаулар бүгінде кейбір жастарға жат болып көрінгенімен, олардың әрқайсысының терең мағынасы мен қоғамдағы рөлі болған.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Дәстүрлі қолдаудың негізі

Қазақ даласындағы сый-сияпаттар ақшамен өлшенбеген, қонақжайлылықтың ақысы ретінде қабылданбаған. Ол – адамның бір-бірінің қуанышы мен қиындығына ортақтас екенін білдіретін белгі болатын. Мәдениеттанушы Альбина Сариеваның айтуынша, мұндай салт-дәстүрлер отбасылық байланыстарды нығайтып, адамдардың бір-біріне сүйеу болатынын сезінуге көмектескен.

Қазақтардың ақшалай дәстүрлері

Қазіргі қала тұрғындарының көбі "байғазы" мен "шөке" деген ұғымдардың айырмашылығын ажырата алмайды. Ал бұрын бұл дәстүрлер адамның өмірінің ажырамас бөлігі болған. Мәдениеттанушы бұл салттардың ішінде сый-сияпат пен тартудың элементтері жиі кездесетінін атап өтті.

Құрсақ той

Бұл – жүкті әйелге арналған той. Оның мақсаты – жаңа өмірді құттықтап, болашақ анаға қолдау көрсету. Жақындары жиналып, отбасын құттықтап, сыйлық немесе ақша ұсынады. Бұл дәстүр қазіргі "gender party" форматтарымен ұштасып жатады.

Базарлық

Базарлық – сапардан оралғанда әкелінетін сыйлық. Ол кішкентай бір бұйым болса да, туыстары мен достарын ұмытпағанын білдіретін символдық мәнге ие.

Шөке

Шөке – әртүрлі отбасылық жағдайларда берілетін шағын сыйлық немесе ақшалай сома. Бұл – туыстар мен жақындар арасындағы қарым-қатынасты нығайтатын белгі.

Сүйінші

Сүйінші – қуанышты жаңалықты жеткізгені үшін берілетін сый. Мысалы, бала туылса, жаңалықты бірінші жеткізген адам "сүйінші" сұрап, сыйлық ала алады. Бұл – қуанышты бөлісудің және оқиғаның маңыздылығын атап өтудің бір жолы.

Байғазы

Байғазы – жаңа зат үшін берілетін сый, көбінесе балаларға арналады. Егер бала жаңа киімін немесе аяқ киімін көрсетсе, ересектер оған ақшалай сыйлық беруі мүмкін.

Көрімдік

Көрімдік – жаңа туған сәбиді немесе жаңа сатып алынған затты көргені үшін берілетін сый. Бұл дәстүрлер материалдық ресурстарды ғана емес, қоғам ішіндегі эмоционалдық ресурстарды да бөлуге көмектескен.

Дәстүрлерді сақтаудағы айырмашылықтар

Бүгінде қала мен ауыл арасында бұл дәстүрлерді сақтауда айтарлықтай айырмашылық байқалады. Қалалық жерлерде той-томалақтар көбінесе шағын шеңберде өтіп, ақшалай аударымдар банк қосымшалары арқылы жүзеге асады. Ал ауылдық жерлерде көршінің қуанышын бәрі бірге бөліседі, бұл жерде әлеуметтік байланыстар әлі де тығыз сақталған.

Неге қазақтар аз сыйлық беретін болды?

Көпшілік сыйлықтың сомасы азайғанын байқайды. Сарапшылар мұның себебі дәстүрдің әлсіреуінен емес, басқа факторларға байланысты екенін айтады. Қазіргі отбасылардың тұрғын үй, несие, балалардың білімі сияқты көптеген шығындары бар. Сондықтан адамдар кейде ақшалай сыйлық беруде сақтық танытады. Сондай-ақ, мерекелердің форматы өзгеруде. Дегенмен, сый-сияпат дәстүрлері жойылмаған, тек заманауи үрдістерге бейімделген. Жеке қолданысқа берілетін сыйлықтар онлайн-аударымдармен немесе алдын ала келісілген сыйлықтармен алмастырылуда, бірақ дәстүрдің негізгі мағынасы – жақындарды қолдау және қуанышты бөлісу – сақталып қала бермек.