9 - сынып
Үш тіл – заман талабы (Сыныптан тыс шара)

«Әр елдегі қазақ әр елдің тілін мықтап игерсе, ол - білім. Ол шетел тілінде сөйлесе - тіпті жақсы. Бірақ ана тілін тұншықтырып, көміп тастаса - ол кешірілмес күнә» (Н. Ә. Назарбаев)

Мақсаты: Оқушыларды ана тілімен қатар мектепте оқытылатын өзге тілдерден де теориялық білімдерін, тіл жайлы ұғымдарын тереңдету, мемлекеттік тілді сүюге, өзге тілді құрметтеуге тәрбиелеу.

Барысы:
Мұғалім: Құрметті оқушылар және ұстаздар!
22 қыркүйек - ҚР халықтарының тілдері мерекесі. Әр халық өз тілінде сөйлеуге, оқуға құқығы бар.
Әр азамат өзінің ана тілін біліп, сүюге, құрметтеуге міндетті. Сонымен қатар, әр адам өзге де тілді үйреніп, оларға да құрметпен қарап, өз кәдесіне жаратып жатса, «Жеті түрлі ілім біл, жеті жұрттың тілін біл» деп ата бабаларымыз айтпақшы, нұр үстіне нұр болады. Сол себепті де біз бүгінгі шараны ана тілімізге және орыс тілі мен ағылшын тіліне арнаймыз.

Біздің еліміз - көпұлтты мемлекет. Елімізде жүздеген ұлт өкілдері достық пен бейбітшілікте өмір сүруде. Бабалар аманаты - дәстүріміз бен туған тіліміздің аясы кеңейіп, әлемдік өркениетпен ұштастығын тауып жатыр. Соның бір кепілі - ел болып атап өтіп жатқан - тілдер мерекесі. Тіл қай ұлтта, қай елде болса да қастерлі, құдіретті. Ол әрбір адамға ана сүтімен бірге еніп, қалыптасады.
«Әр елдегі қазақ әр елдің тілін мықтап игерсе, ол - білім. Ол шетел тілінде сөйлесе - тіпті жақсы. Бірақ ана тілін тұншықтырып, көміп тастаса - ол кешірілмес күнә» деген Н. Ә. Назарбаевтың сөзін басшылыққа ала отырып, мектепте оқытылатын тілдерден жарыс өткіземіз.

Жер шарында 900 - ге жуық ұлт өмір сүреді. Қазір біздің планетамызда 5651 тіл бар, ол тілдерде миллиардтан астам адам сөйлейді. Өзінің тілін Ана тілім деп атайтын бірден бір халық - қазақ. Өйткені, халқымыз Анасын қастерлеп, қадірлеген. Ең қасиетті, киелі нәрсені Анаға теңеген. Сөз мүшесінің саны жағынан алғанда қазақ тілі жер жүзіндегі 5651 тілдің арасында 70 - ші орында.

I бөлім.
Қазақ тілі - мемлекеттік тіл
І топ
1. Сөздердің одан әрі бөлінбейтін бөлігін не дейді? (түбір)
2. Түбір сөзге жұрнақ жалғау арқылы жасаған сөз? (туынды сөз)
3. Қосымша деген ( сөздің түбірге жалғанған бөлігі)
4. «Қалың - жұқа» сөздері қандай сөздерге жатады? (қарсы мәндес сөздер)
5. Тіл туралы нақыл сөз, мақал айту (3)
6. Үлкендігі жөнінде екінші орын алатын тілдер тобы қандай? (Тибет - қытай тобы)
7. Жұмбақты зерттеген әйгілі қазақ жазушысы. (М. Әуезов)
8. Тіл маманы. (филолог)
9. Тілде біреудің назарын аудару үшін қолданылатын сөздер? (қаратпа сөздер)
10. «Ұя» деген сөзде неше буын бар, қандай? (2 буын, ашық)

ІІ топ
1. Етістіктің қандай түрі болады? (дара және күрделі)
2. Қазақ тілінде неше септік бар? (7)
3. Тәуелдік жалғау нені білдіреді? (зат есімнің септелуін)
4. «Жеңіл - ауыр» сөздері қандай сөздерге жатады? (қарсы мәндес сөздер)
5. Тіл туралы нақыл сөз, мақал айту (3)
6. Сөйлеушінің сөйлемде айтылған ойға қатысты әр алуан көңіл күйін білдіретін сөз? (одағай )
7. Қай мемлекетте латын тілі мемлекеттік тіл болып есептеледі? (Ватикан мемлекетінде)
8. Қара сөзбен жазылған көркем шығарма (проза)
9. Қазақ тіліндегі сөздің басында кездеспейтін әріп? (ң)
10. Дауыссыз дыбыстар нешеге бөлінеді? (үнді, ұяң, қатаң)

Әлемде бірқатар ел көп тілді болып есептеледі. Мәселен, Үндістанда бірнеше жүз тіл мен диалект бар. Солтүстік және Оңтүстік Америкада индеецтер бірнеше жүздеген тілде сөйлейді. Ал, Африкада толып жатқан рулар диалектісін айтпағанның өзінде жүздеген тілде сөйлейтін тайпалар өмір сүреді.
Дүниежүзіндегі ең көп тараған тілдер – қытай, ағылшын, хинди, орыс, жапон, неміс, индонезия, бенгал, португалия, италиян тілдері.

Әр елдің өз тілі мен диалектісі бар
Андрора – испанша, французша, каталонше.
Бельгия – французша (валлонша), фламандша, немісше.
Германия – немісше, датша, лужицше.
Финляндия – финше, шведше.
Ирландия – ирландша, (галльсше) ағылшынша.
Италия – итальянша, немісше (Оңтүстік Тиролде)
Канада – ағылшынша, французша.
Люксембург – французша, немісше.
Нидерланды – нидерландша, фрисландша.
Норвегия – норвегше.
Австрия – немісше, словянша, хорватша, венгрше.
Швейцария – немісше, французша, итальянша, реторманша.
Сингапур - қытайша, ағылшынша.
Испания - испанша, галисше.
Шри Ланка - сингалша, тамилше, ағылшынша.
Оңтүстік Африка - африкаша, ағылшынша, бантуше.
Тайланд - тайша, тау халықтарының тілінде.
People all over the world speak almost 3, 000 languages. The most wide - spread language in the world is Chinese. 350 million people speak English as their first language.
Today there are a lot of people in Europe and Asia who know several languages. A person who knows several languages is called a polyglot. Today it is quite evident that everyone should know at least one foreign language.

II бөлім.
Орыс тілі - ұлтаралық қатынас тілі
Ағылшын тілі - жаһандық экономикаға ойдағыдай кірігу тілі
І топ
1. What is the English for ‘тіл’? (language)
2. Мальчики часто бегают между партами на переменах (Translate into
English)
3. В девятом классе у нас каждый день 6 уроков (Translate into English)
4. Почему ты задаёшь много вопросов? (Translate into English)
5. We study events in the past (Translate into Russian)
6. We discuss different problems (Translate into Russian)
7. We work hard (Translate into Russian)
8. We read interesting textbooks (Translate into Russian)
9. He learns how to use computers (Translate into Russian)
10. We do experiments (Translate into Russian)

ІІ топ
1. What is the English for ‘сөз’? (word)
2. Моя сестра редко получает плохие отметки (Translate into English)
3. Не разговаривайте громко! (Translate into English)
4. На уроках мы узнаём много нового (Translate into English)
5. We solve difficult problems (Translate into Russian)
6. We learn poems by heart (Translate into Russian)
7. We draw and paint pictures (Translate into Russian)
8. We answer the questions (Translate into Russian)
9. He translates texts (Translate into Russian)
10. We run, jump and play (Translate into Russian)

Мәліметтер, тапсырмалар:
1. Сегодня вполне очевидно, что каждый человек должен знать хотя бы один иностранный язык.
2. На некоторых языках говорят миллионы людей, на других - только сотни.
3. Как говорят полиглоты, это сложно только в начале. Но когда вы начинаете изучать третий язык, все идет, как по маслу.
4. Английский язык часто используется бизнесменами из разных стран, где говорят на разных языках, для ведения дел.
5. Изучение иностранного языка имеет практическое значение, но выбор языка иногда зависит от моды.
1. Today it is quite evident that everyone should know at least one foreign language.
2. Some languages are spoken by millions of people, others by only hundreds of them.
3. As polyglots say it is difficult to begin. But when you start learning a third language ‘everything is going on swimmingly’.
4. English is used a great deal by businessmen from different countries, which don’t have a common language, in order to do business.
5. Learning a foreign language has a practical value but the choice of a foreign language sometimes depends on a fashion.

Қазіргі тілдер
Бұл диаграмма жер шарында мекен ететін халықтың қанша пайызы қай тілде көп сөйлейтінін көрсетеді.
Қытай - 20 %
Ағылшын – 6 %
Хинди – 4, 5 %
Орыс – 3, 5 %
Испан - 3 %
Араб – 2 %
Португал – 2 %
Жапон – 2 %
Француз – 1, 5 %
Неміс – 1, 5 %