Қазақстанда тұрғын үйдің едәуір бөлігі ипотекалық несие арқылы сатып алынады, өйткені көптеген азамат үшін бұл жеке шаршы метрге қол жеткізудің жалғыз жолы. Дегенмен жылжымайтын мүлікті сату хабарландыруларында әлі күнге дейін «тек қолма-қол ақшаға» немесе «ипотекалық сатып алушылар мазаламасын» деген тіркестер кездеседі. Сатушылар мәміленің ұзаққа созылуынан және ақшаның кешігуінен қорқады, алайда «Крыша» порталы атап өткендей, бұл қорқыныштардың көбі ескірген түсініктерге негізделген, деп хабарлайды infohub.kz сайты.
Басты қате түсініктердің бірі – ипотекалық мәміле көп уақыт алады деген пікір. Пәтерді ипотекаға сатып алу шынымен де қосымша рәсімдерді қажет етеді: жылжымайтын мүлікті бағалау, құжаттарды тексеру және банктің мақұлдауы. Алайда бұл мәміленің міндетті түрде созылатынын білдірмейді. Орташа алғанда, рәсімдеуге кететін уақыт: пәтерді бағалау – 1–3 күн; құжаттарды тексеру және банктің мақұлдауы – 1–5 күн; нотариалдық рәсімдеу және тіркеу – 1 күн.
Тағы бір бас тарту себебі – ақшаны алу мерзіміне қатысты қорқыныш. Бұл әсіресе бірден басқа жылжымайтын мүлік сатып алуды жоспарлаған сатушылар үшін өзекті. Меншік құқығы тіркелгеннен кейін банк ақшаны сатушыға аударады. Ереже бойынша бұл 14 күнге дейін созылуы мүмкін, бірақ әдетте қаражат 2–3 күн ішінде түседі. Ақша банк шотына жіберіледі. Оны аудару комиссиясы банкке және таңдалған есеп айырысу тәсіліне байланысты. Сонымен қатар, ипотекалық мәмілені нотариалдық рәсімдеу арзанырақ – бар болғаны 4 айлық есептік көрсеткіш (АЕК), немесе 2026 жылы 17 300 теңге. Ипотекасыз қарапайым мәміле үшін тариф 12 АЕК, немесе 51 900 теңгені құрайды.
krisha.kz сату бөлімінің басшысы Имран Османовтың айтуынша, қазір ипотекалық мәмілелер нарықтың шамамен 30%-ын, ал Алматы мен Астанада 50%-ға дейінгі үлесін алады. Сатушыға ипотекалық сатып алушылардан бас тартудың қажеті жоқ. Олар көбірек, мәміле банк тексеруінен өтеді, ал ақша қолма-қол емес есеп айырысу арқылы түседі – заңсыз мәміле немесе алдау тәуекелдері өте аз.
Айта кетейік, кейбір сатушылар ипотекалық сатып алушылардан бас тартады, себебі шартта жылжымайтын мүліктің толық құнын көрсеткісі келмейді. Бұл пәтерді қайта сату кезінде салықты азайту ниетімен байланысты болуы мүмкін. Пәтерді сатып алып, оны қымбатырақ тез сататын адамдар бар. Олар алынған пайдадан салық төлегісі келмейді. Бірақ ипотекалық мәміледе банк пәтердің құнын және құжаттарды тексереді, сондықтан бағаны төмендету мүмкін емес. Алайда сатып алушы үшін шарттағы құнды төмендету де тәуекел туғызады. Дау туындаған жағдайда ол құжаттарда ресми түрде көрсетілген соманы ғана қайтара алады.