Жаңа Конституция қабылданып, мемлекеттің ұлттық және ақпараттық қауіпсіздікке көңіл бөлуі күшейген соң заңды сұрақ туындайды: Қазақстандағы шетелдік журналистер мен блогерлердің жұмыс істеу ережелері жаңа шындыққа қаншалықты сай? Бұл туралы infohub.kz сайты хабарлайды.
Бүгінде елдегі шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарының қызметі, оның ішінде Сыртқы істер министрлігі арқылы реттеледі. Алайда іс жүзінде шетелдік тілшілердің нақты нені түсіретіні, қайда түсіріп жатқаны және жиналған материалдың қалай пайдаланылатыны бақылаусыз қалып отыр.
Әңгіме журналистік қызметті немесе сөз бостандығын шектеу туралы емес. Мәселе басқада: Қазақстан аумағында кәсіби қызметпен айналысатын шетелдік азаматтар айқын әрі түсінікті ережелерді ұстануы керек пе, әсіресе сезімтал нысандар мен ақпаратқа қатысты болғанда.
Мұндай тетіктер демократиялық мемлекеттерде де бар. Мысалы, Францияда тұрақты тілші ретінде жұмыс істейтін шетелдік журналистер пресс-картаны рәсімдеудің белгіленген тәртібінен өтеді. Еуропалық одаққа кірмейтін елдердің журналистері үшін қосымша көші-қон рәсімдері қарастырылған. Сонымен қатар Францияда қоғамдық орындарда түсірілім жүргізу кей жағдайда алдын ала рұқсатты талап етеді, ал нысандар мен ескерткіштерде жұмыс істеу үшін жауапты ұйымдармен келісу қажет.
Ұлыбританияда да сезімтал нысандарды қорғаудың арнайы құқықтық режимдері бар. Заңнама ұлттық қауіпсіздік тұрғысынан ең сезімтал саналатын prohibited places — тыйым салынған орындар маңындағы кейбір әрекеттер үшін жауапкершілікті көздейді. Британдық билік журналистік қызметтің өзі қылмысқа айналмайтынын бөлек атап өтеді: мұнда әрекеттің мақсаты мен тиісті шектеулердің болуы маңызды.
Тіпті Ұлыбританияның қарапайым мемлекеттік мекемелерінде түсірілім тобы мүшелері туралы мәліметті алдын ала ұсынуға, рұқсат алуға және белгіленген кіру ережелерін сақтауға міндетті болуы мүмкін. Мысалы, мұндай талаптар Ұлттық мұрағатта түсірілім кезінде қолданылады. Яғни халықаралық тәжірибе көрсеткендей: журналистика бостандығы мен мемлекеттің қауіпсіздік талаптары қатар өмір сүре алады.
Цифрлық технологиялар дамыған сайын журналист, блогер, стример және тәуелсіз контент авторы арасындағы шекара бұлыңғырлана түсуде. Бүгінде камера мен смартфоны бар бір адам қысқа уақытта ақпарат жинап, оны миллиондаған адамға тарата алады. Сондықтан тек қатаңдату үшін қатаңдату емес, қолданыстағы тәсілдерді қайта қарап, нақтылау қажеттілігі туындайды:
шетелдік журналистер мен блогерлердің жұмыс ережелерін нақты айқындау;
журналистік қызмет пен қарапайым туризмді ажырату;
сезімтал нысандарда түсірілім жүргізудің түсінікті тәртібін белгілеу;
белгіленген талаптарды бұзғаны үшін жауапкершілікті күшейту;
аккредиттеу мен бақылаудың ашық жүйесін қамтамасыз ету;
сонымен бірге заңды журналистік қызметке және қоғамға маңызды ақпаратқа қолжетімділікке кепілдік беру.
Бүгінгі мәселе шетелдік журналистерді Қазақстанға кіргізу-кіргізбеуде емес. Мәселе қазіргі ережелер елдің ашықтығын, журналистика бостандығын және ұлттық қауіпсіздікті бір мезгілде қаншалықты қамтамасыз ете алатынында.
Ақпараттық соғыс пен контенттің цифрлық таралуының жаңа шындығын ескерсек, бұл тәсілдерді қайта қарау қажеттілігі барған сайын өзекті болып көрінеді.