InfoHub Logo

Elimizdegi áleýmettik kásipkerlik korporasıalary (ÁKK) baǵany tejeý ornyna, búdjet qarajatyn tıimsiz ıgerýdiń jáne basshylyqtyń ózine syıaqy tóleýdiń alańyna aınalǵany anyqtaldy. Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tekserýi 13 ÁKK-niń jumysyndaǵy 40 bettik buzýshylyqtardy áshkerelep, 61 mıllıard teńgege baǵany turaqtandyrýǵa jumsalǵan qarajattyń tıimdiligi óte tómen ekenin kórsetti.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

ÁKK-niń negizgi mindeti men shyndyq

ÁKK-ler memleketke tıesili, ár oblysta birden qurylǵan qurylymdar. Olardyń basty mindeti – halyqtyń kúndelikti tutynatyn azyq-túlikteriniń, ıaǵnı makaron, et, kókónister sıaqty áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń baǵasyn qoljetimdi deńgeıde ustaý. Bul úshin olar azyq-túlikti aldyn ala satyp alyp, arzandaý baǵamen satýy, fermerlerge qarjylaı qoldaý kórsetip, keıinnen taýardy bekitilgen baǵamen alýy nemese baǵa ósken kezde qoımadaǵy taýardy naryqqa shyǵaryp, baǵany «tejeýi» tıis.

40 bettik buzýshylyqtar

Joǵary aýdıtorlyq palatanyń 2025 jyldyń sońynda júrgizgen tekserýi nátıjesinde ÁKK-lerdiń jumysyndaǵy kemshilikter aıqyn kórindi. Kóptegen ÁKK-lerge bólingen qarajatty tıisti deńgeıde ıgere almaǵan. Mysaly, «Aqjaıyq» ÁKK 2 mıllıard, «Pavlodar» ÁKK 1,2 mıllıard, «Kókshe» ÁKK 2,5 mıllıard teńge qarajatty 2024 jyldyń sońyna deıin ıgermegen.

Baǵa ósimi jáne joǵalǵan ónimder

Baǵany turaqtandyrý tetigi tıimsiz bolǵandyqtan, keıbir óńirlerde baǵa ósimi toqtamaǵan. Qostanaı oblysynda kefır baǵasy 2022 jyldan beri úsh jyl qatarynan ósip, 2024 jyly 11%-ǵa kóterildi. Tvorog baǵasy da 9%-dan 18%-ǵa deıin ósken. Kartoptyń baǵasy 2024 jyly 27%, pıaz baǵasy 2022 jyldan beri 31%-ǵa artty. Sondaı-aq, qoımalarda jalpy quny 2,1 mıllıard teńge bolatyn ónimder jınalyp qalǵan. Keıbir ÁKK-lerde artyq mólsherde qant (230 tonna) nemese merzimi ótip ketken kúrish pen maı sıaqty ónimder bolǵan, bul 7,5 mıllıon teńge shyǵynǵa ushyratty.

Áleýmettik dúkenderdegi tapshylyq

Tekserý barysynda áleýmettik dúkenderge sıyr eti, taýyq eti, sút, kefır, tvorog sıaqty negizgi azyq-túlikterdiń jetkizilmeıtini de anyqtaldy. Keıbir saýda núktelerinde kókónisterdiń ózi de bolmaǵan.

Qarajatty maqsatsyz paıdalaný

ÁKK-lerdiń qarajatty maqsatsyz paıdalaný derekteri de tirkeldi. Mysaly, «Aqtóbe» ÁKK-de 110 mıllıon teńge basqa maqsattarǵa jumsalǵan. «Mártók Sút» kompanıasyna 544 mıllıon teńge negizsiz qaryz berilip, onyń qaıtarymy áli kúnge deıin joq. «Aqjaıyq» ÁKK turaqtandyrý qoryn 387 mıllıon teńgege jeke tulǵalarǵa satqan. Astanada bolsa, 2 mıllıard teńgelik qarajat ákimdiktiń sheshiminsiz jeke bızneske qaryzǵa berilgen.

Ýbytok kezindegi syıaqylar

ÁKK-lerdiń keıbiri zıanmen jumys istese de, basshylyqqa ústemeaqylar men syıaqylar tólegen. Mysaly, «Akjaıyk» ÁKK 2023 jyly 38 mıllıon teńge zalalmen jumys istegenine qaramastan, basqarma múshelerine 11 aılyq jalaqy mólsherinde syıaqy tólegen. 2024 jyly bul soma 14 aılyq jalaqyǵa deıin ósken. «Atyraý» ÁKK-de de basqarma múshelerine 14,6 mıllıon teńge syıaqy berilgen.

Aqtóbedegi gaz «maınıng-otelderge» jumsalǵan

Aqtóbedegi «Digital Solutions & Co» kompanıasy krıptoklıentter úshin jabdyqtardy ornalastyratyn oryn ashqan. Bul kompanıa saǵatyna 5,2 myń tekshe metr gazdy tutynady, bul Aqtóbe ındýstrıaldy aımaǵynyń jalpy qýattylyǵynyń 30%-dan astamyn quraıdy. Bul jobanyń ekonomıkaǵa áseri shamaly bolǵanymen, gaz resýrstaryn kóp mólsherde paıdalanǵan. 2026 jyldan bastap gaz tapshylyǵy kútiletini eskerilse, bul jaǵdaıdyń tıimsizdigi aıqyn.

Memlekettik aktıv elıtalyq turǵyn úı keshenine aınalǵan

Astanada memlekettik aktıv – Halyqaralyq uıymdar ortalyǵyn salýǵa arnalǵan 380 mıllıon teńgelik jer ýchaskesi men qurylysy aıaqtalmaǵan ǵımarat jekemenshik «Viyol» kompanıasymen birlesken jobaǵa berilgen. Nátıjesinde, ortalyqtyń ornyna elıtalyq turǵyn úı kesheni men bıznes-ortalyq salynǵan. Bul is boıynsha materıaldar quqyq qorǵaý organdaryna berilgen.

Ákim – «táýelsiz dırektor»

Korporasıalardyń «táýelsiz dırektorlary» qatarynda memlekettik qyzmetkerlerdiń, tipti oblys ákiminiń bolýy da anyqtaldy. Zań boıynsha memlekettik qyzmetkerlerge komersıalyq kompanıalardy basqarýǵa qatysýǵa tyıym salynǵan. Keıbir «táýelsiz dırektorlar» bir mezgilde 5-8 kompanıada aqyly negizde jumys istegen.

Korporasıalardyń basym bóligi – zıanmen

Tekserý qorytyndysy boıynsha, 8 ÁKK-niń jınaqtalǵan zalaly 2025 jyldyń basynda 209 mıllıard teńgege jetken, bul 2020 jylmen salystyrǵanda 7 ese kóp. 2024 jyly korporasıalardyń jalpy tabysy 30%-ǵa azaıyp, 76,8 mıllıard teńgeni quraǵan.

Depozıtter arqyly «bıznes» qurý

ÁKK-ler búdjetten alǵan aqshany bank depozıtterine salyp, paıyzdyq tabys tapqan. Mysaly, «Aqtóbe» ÁKK 4 jylda depozıtterden 1,7 mıllıard teńge tabys tapsa, «Atyraý» ÁKK 94 mıllıon teńge tapqan. Bul qarajatty maqsatty paıdalaný týraly sharttardy buzý bolyp tabylady. Keıbir ÁKK-ler óte tómen paıyzben (0,01-0,1%) depozıtterge aqsha salyp, júzdegen mıllıon teńge potensıaldy shyǵynǵa ushyraǵan.

Qorytyndylaı kele, aýdıtorlar ondaǵan usynys berdi. Jumysty retke keltirý úshin ÁKK-ler men memlekettik organdarǵa tıisti sharalar qabyldaý qajet. İstiń birqatar materıaldary quqyq qorǵaý organdaryna joldandy.