InfoHub Logo

Álemdegi saýda jelileri men onlaın saýdanyń qarqyndy damýy shaǵyn dúkenderdiń básekege qabilettiligin azaıtyp, olardyń naryqtan yǵysýyna sebep bolyp otyr. Degenmen, qalalardyń turaqty damýy úshin dástúrli saýda oryndarynyń mańyzy zor ekeni ǵylymı zertteýlerde aıtylady. Qazaqstan bul jaǵdaıda qalaı bolady? Bizdiń elimizdegi bólshek saýdanyń jaǵdaıy qandaı jáne aldaǵy ýaqytta ne kútip tur?

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Saýda oryndarynyń jaǵdaıy: sandar ne deıdi?

InfoLine kompanıasynyń dereginshe, Qazaqstandaǵy bazarlar men dástúrli dúkenderdiń jalpy tabystaǵy úlesi 2023-2025 jyldary 61%-dan 55%-ǵa deıin azaıǵan. Al 50 iri saýda jelisiniń bar bolǵany 1765 dúkeni bar bolsa da, olardyń tabysy 70 myń dástúrli saýda núktesiniń tabysymen teńesip keledi. Buǵan qosa, onlaın saýdanyń úlesi sońǵy eki jylda 9%-dan 15%-ǵa deıin ósken. Jyl saıyn 10-15% ósetin naryqtyń ózinde bul kórsetkishter aıtarlyqtaı.

Nielsen kompanıasynyń baǵalaýy boıynsha, dástúrli dúkenderdiń jaǵdaıy odan da kúrdeli. Eger 2019 jyly Qazaqstandaǵy saýdanyń 44%-y zamanaýı saýda oryndaryna, 56%-y dástúrli saýdaǵa tıesili bolsa, 2022 jyly bul kórsetkish teńesip, 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha 55%-ǵa 45% bolyp ózgergen.

Setelik saýda men shaǵyn dúkender: búdjetke qaısysy tıimdi?

Saýda jelileriniń sany arta beretinine eshkimniń kúmáni joq. Bul – álemdik tájirıbede kópten beri baıqalyp júrgen úrdis. Zamanaýı dúkender naryqtyq tıimdiligi, aýqymdylyǵy jáne tutynýshylardyń senimi arqasynda dástúrli saýdany yǵystyryp keledi. Bılik úshin de bul tıimdi: setelik kásipkerlerdiń bıznesi aıqyn, salyqty ýaqytyly tóleıdi jáne olardy baqylaý ońaıyraq.

Al «dúken» ıeleri men bazar saýdagerleri salyq máselesinde ádette saq júredi. Almaty qalasy ákimdiginiń ókili bazarlardyń salyq zańnamasyn saqtaıtynyn aıtqanymen, saýdany «kóleńkeden» shyǵarý jáne salyq zańnamasyn saqtaý boıynsha memorandýmǵa qol qoıý josparlanyp otyr. Bul sharalardyń qanshalyqty tıimdi bolatyny ázirge belgisiz.

«Dúkenderdegi» tabys qandaı?

Salyq talaptarynyń kúsheıýi men onlaın saýdanyń básekesi dástúrli dúkenderge tikeleı áser etedi. Mysaly, Almatynyń kóp qabatty turǵyn úı aýdanyndaǵy «Aıan» dúkeniniń ıesi Aıaýlymnyń aıtýynsha, ortasha kúndik tabysy 300 myń teńgege deıin azaıǵan. Satýshylardyń aılyq tabysy 200 myń teńgeden aspaıdy, bul Almatynyń ómir súrý deńgeıine shaqqanda az aqsha. Al dúken ıesine salyq, jabdyqtar, jóndeý jumystarynan keıin aıyna shamamen 500 myń teńge qalady.

Bazarlardyń bolashaǵy: lúks nemese dástúr?

Bazarlardyń basty artyqshylyǵy – satýshymen qalyptasqan qarym-qatynas, taýardy tatyp kórý múmkindigi. Alaıda, baǵadaǵy aıyrmashylyq pen qashyqtyq bul artyqshylyqtardy ekinshi planǵa ysyryp tastaıdy. Damyǵan elderde bazarlar kóbinese «farm market» – ıaǵnı, erekshe taza ónimder men maýsymdyq taǵamdar usynatyn lúks segmentke aınalǵan. Qazaqstanda, ásirese Shymkent sıaqty qalalarda dástúrli bazarlar áli de basym. Degenmen, Almaty men Astana sıaqty qalalarda setelik dúkenderdiń úlesi artyp keledi.

Petr Ivanovtyń aıtýynsha, keıbir aımaqtardaǵy ıslam dininiń yqpaly da adamdardy bazarǵa barýǵa ıtermeleıdi. Al setelik dúkender kóbinese tómen baǵaly nemese shuǵyl qajetti taýarlarǵa baǵyttalǵan.

Qazirgi tańda bazarlardyń negizgi tabysy «lúks» emes segmentten túsedi. Eger olar lúks segmentke kóshse, qarapaıym taýarlar satyp alatyn tutynýshylardan aıyrylady. Daýren Aýtalıpovtiń aıtýynsha, qazirgi tańda elektrondy saýdanyń úlesi 14%-ǵa jetken, al bazarlardaǵy baǵa onlaın baǵadan kóp aıyrmashylyǵy joq.

Shaǵyn dúkender nelikten mańyzdy?

Qala ekonomıkasy úshin shaǵyn dúkenderdiń joǵalýy eleýsiz kórinýi múmkin. Alaıda, olardyń áleýmettik mańyzy zor. Satýshylar tanıtyn shaǵyn dúkender adamdardy álemmen baılanystyryp turatyn «áleýmettik ıakor» qyzmetin atqarady. Qala qurylysy mamany Nazerke Mundahanovanyń aıtýynsha, qalanyń turaqty damýy úshin úı men jumystan bólek, áleýmettik baılanys ornatýǵa múmkindik beretin «úshinshi oryn» qajet. Al aýyldyq jerlerde dúkenniń mańyzy tipti krıtıkalyq deńgeıde. Dúkender taýardy qaryzǵa berý arqyly da halyqqa kómektesedi.

Almaty ákimdigi ne deıdi?

Almaty qalasy ákimdiginiń habarlaýynsha, qazirgi tańda saýda nysandarynyń jappaı jabylýy baıqalmaıdy. Bólshek salyqtyń 4%-dan 3%-ǵa deıin tómendeýi kásipkerlik úshin qolaıly jaǵdaı týdyrady dep kútilýde. Alaıda, kásipkerler bul sharanyń jetkiliksiz ekenin aıtady. Inflásıa, jaldaý aqysynyń ósýi, tekserýler men modernızasıa shyǵyndary sıaqty faktorlar salyqty azaıtýdyń tıimdiligin joıady.

Kásipkerlerdi salyq kodeksiniń ózgerýi men taýarlardyń ulttyq katalogi sıaqty máseleler kóbirek alańdatady. Ákimdik ázirge dúkenderdiń jabylýyna qatysty kóp shaǵym túspegenin habarlady.

Máseleni sheshý úshin keshendi baǵdarlama qajet. Qala mamandary bazarlardy sıfrlyq ortaǵa ıntegrasıalaý, jalgerlik aqyny retteý jáne saýdagerlerdi bızneske durys basqarýǵa úıretý sıaqty sharalardy qarastyrýy tıis.