InfoHub Logo

Burynǵy kezde saıajaı degende kóz aldymyzǵa tek kishkentaı, qarapaıym úıi bar jer telimi elesteýshi edi. Ol tek egin egý arasyndaǵy úzilisterde nemese túndeýge ǵana jaraıtyn. Al qazir bul jyljymaıtyn múlik túrine degen suranys kúrt artty. Adamdar ony turaqty turýǵa nemese bızneske beıimdep, qaıta jańartýda. Biraq saıajaıdy durys tańdap, qaıta jańartý nemese salý úshin ne isteý kerek, ári ony zańdastyrý múmkin be? Ásirese, birneshe jyl buryn saıajaı úıleriniń aýmaǵyna 50 sharshy metrlik shekteý engizilgenin eskersek. Osy máselelerdi biz sarapshylarmen birge talqyladyq.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Saıajaılar nege suranysqa ıe boldy?

2000-shy jyldardan bastalǵan úrdis

Joǵary sanattaǵy rıeltor Aleksandr Bıketovtiń aıtýynsha, qazaqstandyqtar «alty sotyqqa» osy kezeńde erekshe qyzyǵýshylyq tanyta bastaǵan. Sol kezde kóptegen saıajaı alqaptary eldi mekenderdiń, tipti qalalardyń quramyna engizile bastady. Mysaly, Almaty oblysyndaǵy baý-baqsha sharýashylyqtary Almaty qalasynyń bir bóligine aınaldy.

«2000-shy jyldardyń basynda Almaty qalasyna «Kensaı», «Qazaqfılm», «Taýly Gıgant» sıaqty aýdandardaǵy saıajaılar qosyla bastady. Bul jerlerde tirkeýden ótýge múmkindik ashty. Postepenno bul alqaptarǵa komýnıkasıalar júrgizile bastady. Árıne, mundaı nysandarǵa degen suranys artty», — deıdi Aleksandr Bıketov.

Alaıda, sol kezde saıajaı úıleriniń aýmaǵyna eshqandaı shekteý bolmaǵandyqtan, bul alqaptarda kotejder qarqyndy salyna bastady.

Suranystyń jańa tolqyny

Saıajaılarǵa degen suranystyń kelesi tolqyny COVID-19 pandemıasy kezinde bastaldy. Páterlerinde uzaq ýaqyt qamalyp otyrǵan qala turǵyndary saıajaı satyp alýdy jón kórdi, óıtkeni karantın kezinde olarǵa barýǵa ruqsat etilgen.

Úıden jumys isteý jáne ómir súrý óte yńǵaıly boldy, al qosymsha artyqshylyǵy – taza aýa men keńistik. Sonymen qatar, mundaı jyljymaıtyn múlik qala mańyndaǵy tolyqqandy jeke úılerge qaraǵanda áldeqaıda arzanǵa tústi.

Búgingi tańdaǵy saıajaılardyń tanymaldylyǵy

Búginde mundaı jyljymaıtyn múlik formaty suranysta qalyp otyr. Aleksandr Bıketovtiń baıqaýynsha, Almatyda ony negizinen úsh maqsatta satyp alady:

Saıajaı ýchaskesin jáne úıin satyp alý: ne eskerý kerek

Qazaqstannyń kez kelgen jerinde saıajaı satyp alǵanda, nysan týraly mańyzdy aqparatty anyqtaý qajettigin zańger-keńesshi Farıd Álıev aıtady. Onyń aıtýynsha, mundaı derekter tizimine mynalar kiredi:

Úıdiń tarıhyn da tekserý qajet. Bul rette mynalarǵa nazar aýdarý kerek:

Sáýlet búrosynyń basshysy Natalá Vınnıkova komýnıkasıalardyń qosylýyn jáne jaǵdaıyn tekserýge, múmkin, geologıalyq zertteýler júrgizýge (ásirese taýly aımaqtarda) keńes beredi. Sondaı-aq, ýchaske men úı sý qorǵaý aımaqtaryna nemese qyzyl syzyqtarǵa túspeıtinine kóz jetkizgen jón.

Aýmaǵy 50 sharshy metrden aspaýy kerek – bul norma neni bildiredi?

Eń bastysy, eki sarapshy da qurylystyń jylyn jáne aýmaǵyn tekserý qajettigine nazar aýdarady. Qazir bul óte mańyzdy. Eger ol 50 sharshy metrden assa jáne 2024 jyldan keıin salynǵan bolsa, onda problemalar týyndaýy múmkin. Sebebi, 2024 jyldyń maýsymynan bastap elimizde osyndaı aýmaqtan asatyn saıajaı úılerin salýǵa tyıym salyndy.

Anyqtama: Qazaqstanda 2024 jyldan bastap baý-baqsha/saıajaı úılerin salýǵa shekteý engizilgen. Olar ýaqytsha nemese maýsymdyq turýǵa arnalýy kerek jáne jalpy aýmaǵy 50 sharshy metrden aspaýy tıis. Saıajaı salǵan kezde jergilikti atqarýshy organmen eskızdi kelisý qajet, al ákimdikter, Indýstrıa jáne qurylys mınıstrliginiń túsindirýi boıynsha, aýmaǵy 50 sharshy metrden asatyn baý úıleriniń jobalaryn kelisýge tıis emes. Vedomstvo muny saıajaılardyń maqsaty boıynsha jyl boıy turýǵa arnalmaǵandyǵymen jáne kóbinese qajetti qysqy ınfraqurylymynyń joqtyǵymen túsindirdi.

«Keńes zamanynda tıptik saıajaı úıi 25-30 sharshy metrdi quraıtyn, alaıda aýmaqqa qatań zańdy shekteý bolmaǵan. Qazaqstanda saıajaı úıleriniń maksımaldy aýmaǵyna arnaıy normalar bolmaǵan jáne jalpy qala qurylysy normalary (SNıP) qoldanylǵan. 50 sharshy metrlik shekteý – bul 2024 jylǵy Qazaqstan zańnamasynyń jańalyǵy», — dep naqtylaıdy Farıd Álıev.

Bul talaptar jańa erejeler kúshine engenge deıin salynǵan úılerge qatysty emes. Al 2024 jyldan keıin paıdalanýǵa berilgen belgilengen normadan asatyn barlyq úılerdi zańdastyrý múmkin emes, dep atap ótedi sáýlet búrosynyń basshysy Natalá Vınnıkova.

Eski saıajaıdy buzyp, jańasyn salǵysy keletinder bilýi tıis

Buzýǵa ruqsat. Qashan qajet?

Eger úı ıeleri ýchaskede burynnan turǵan eski «izbýshkany» alyp tastaýǵa bel býsa, onda onyń zańdastyrylǵan-zańdastyrylmaǵanyn tekserý kerek. Eger zańdastyrylǵan bolsa, onda mindetti túrde buzýǵa ruqsat alý qajet.

«Eski qurylysty buzýǵa bolady, biraq ol zańdastyrylǵan, ıaǵnı ádilet organynyń bazasynda tirkelgen jáne buzý týraly qujattar usynylǵansha sonda bolady. Eger olar bolmasa, onda siz salǵan jańa qurylysty zańdastyrý múmkin bolmaıdy», — dep túsindiredi Natalá Vınnıkova.

Sondyqtan lısenzıalanǵan mamandy shaqyryp, úıge tehnıkalyq tekserý júrgizý qajet, sodan keıin onyń qorytyndysy boıynsha buzý aktisi resimdeledi. Tek sodan keıin ǵana nysan bazadan «joıylady» jáne jańa «sharshylardy» turǵyzý týraly oılanýǵa bolady.

«Eger ýchaskedegi eski nysan zańdastyrylmaǵan bolsa, onda ol bazada joq degen sóz. Bul jaǵdaıda sizge tehnıkalyq tekserý júrgizýdiń qajeti joq. Buzý jumystaryn júrgizýge bolady», — dep qosady Vınnıkova.

Jańa úı salǵanda ne eskerý kerek

Mamannyń aıtýynsha, birinshi kezekte sáýlet basqarmasyna baryp, bolashaq qurylys mańynda qyzyl syzyqtardyń bar-joǵyn anyqtaý qajet.

«Bul másele Almaty úshin óte ózekti. Adam oılaıdy: eski úı turǵan jerge jańa úı salamyn, burynnan turǵan soń, bári durys bolǵan shyǵar dep. Biraq buryn úıler men saıajaılar haoty túrde, shekaralardy buzyp salynǵan, sondyqtan qyzyl syzyqtar jaqynda paıda boldy ma ekenin tekserý kerek. Qyzyl syzyqtardy kórý jáne úıdi olarǵa tıgizbeı, kórshi ýchaskesiniń shekaralaryn eskere otyryp, qalaı durys «ornalastyrý» kerektigin túsiný úshin topografıalyq túsirilimge tapsyrys berýge bolady», — dep keńes beredi Natalá.

Ári qaraı, sarapshynyń aıtýynsha, qajetti komýnıkasıalardy: elektr energıasy, sý, kanalızasıa, jylý júıelerin qosýǵa tehnıkalyq sharttardy suratý qajet.

«Almatyda memlekettik organdarǵa tehnıkalyq sharttardy alý úshin júgingende, olar ony bermeýi múmkin, sebebi jeliler shamadan tys júktelgen. Biraq ár aýdanda, sonyń ishinde saıajaı alqaptary aýdanynda da, elektr energıasyn «taratýshy» kompanıa bar. Onymen kelisimshart jasalady jáne ony tehnıkalyq sharttardyń ornyna qosýǵa bolady», — dep keńes beredi Natalá Vınnıkova.

Qurylys «erekshelikteri». 50 «sharshy metr» erejesin úı salý kezinde qalaı qoldanýǵa bolady?

50 «sharshy metr» talaby jazylǵan, biraq ony praktıkada qoldanýǵa qatysty úı ıeleriniń suraqtary týyndaýy múmkin. Biz sarapshylar men tıisti komıtetten negizgilerine jaýap berýdi suradyq:

— Eger ýchaskede 50 «sharshy metrden» asatyn zańdastyrylǵan úı bolsa, ony buzyp, sol aýmaqta jańa úı salýǵa bola ma?

Natalá Vınnıkova, sáýlet búrosynyń basshysy: Joq. Eger úı buzylsa, jańa qurylys qoldanystaǵy normalarǵa sáıkes bolýy kerek (50 sharshy metrden aspaýy kerek).

— Saıajaı úıiniń aýmaǵyna qoıylǵan shekteý degenimiz – qurylys alańy ma, álde qurylystyń jalpy aýmaǵy ma?

Qurylys jáne TKSH isteri jónindegi komıtet: QR ST 3.01-101-2013 «Qala qurylysy. Qala jáne aýyl eldi mekenderin josparlaý jáne salý» normasynyń 4.3.6-tarmaǵyna sáıkes, baý/saıajaı úıiniń jáne sharýashylyq qurylystarynyń jalpy aýmaǵy ýchaske aýmaǵynyń 10 paıyzynan aspaýy kerek. QR ST 1.01-101-2014 «Qurylys termınologıasy» normasynyń 4.1976-1-tarmaǵyna sáıkes, baý/saıajaı úıi – aýmaǵy 50 sharshy metrden aspaıtyn, aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn jáne aǵash-buta ósimdikterin ósirý maqsatynda ýaqytsha (maýsymdyq) turýǵa arnalǵan qurylys bolyp tabylady.

Osylaısha, baý úıiniń qurylys aýmaǵyna qoıylǵan shekteý qurylystardyń jalpy aýmaǵyn bildiredi.

— Eger men úıdiń janyna terasa men kólik qoıatyn naves salǵym kelse, olar úıdiń jalpy aýmaǵyna qosyla ma, sodan aýmaǵy ulǵaıa ma? Nemese bul bólek qurylystar ma?

Natalá Vınnıkova: Kólik qoıatyn naves úıdiń jalpy aýmaǵyna jatpaıdy, terasa da solaı, eger ol ashyq tıpti bolsa. Eger jabyq formatta jasalsa, onda ol úıdiń bir bóligi bolyp sanalady. Saraı, qural-saımandardy saqtaýǵa arnalǵan bólmeler de solaı, eger olar úımen «qabyrǵaǵa tirese» salynsa, onda olar jalpy aýmaqqa eseptelýi múmkin. Negizgi qurylys pen mundaı sharýashylyq qurylystarynyń arasynda keminde bir metr qashyqtyq bolýy kerek.

— Ýchaskege aýmaǵy 50 «sharshy metrden» asatyn modýldik úıler qoıýǵa bola ma? Olarǵa aýmaq boıynsha talap qoldanyla ma?

Natalá Vınnıkova: Zańdastyrýǵa negizinen irgetasty bar, ıaǵnı kúrdeli qurylystar jatady. Jeńil konstrýksıalardy – sol modýldik úılerdi – kez kelgen aýmaqta ornalastyrýǵa bolady. Biraq olardy zańdastyrý múmkin emes ekenin este ustaǵan jón.

— Qandaı jaǵdaılarda 50 «sharshy metrden» asatyn úı salýǵa jáne qaıta jańartýǵa bolady?

Farıd Álıev, zańger-keńesshi: Birinshi nusqa – ýchaskeniń maqsatyn «baý-baqsha sharýashylyǵynan» «jeke turǵyn úı qurylysyna» (JTQ) ózgertý. Bul jaǵdaıda 50 «sharshy metr» talaby qoldanylmaıdy. Biraq muny iske asyrý óte qıyn. JTQ alý úshin sharttar bar: ýchaskeniń eldi meken sheginde nemese oǵan japsarlas ornalasýy, kirme joldardyń bolýy, ortalyqtandyrylǵan nemese tehnıkalyq jabdyqtalǵan komýnıkasıalar (elektr energıasy, sý), aýyrtpalyqtardyń joqtyǵy.

Jáne mańyzdy bir jaıt. Qazir Almaty oblysy sıaqty kóptegen saıajaı alqaptary aýyldar men qalalardyń quramyna engizilip nemese engizilýde. Kóptegen úı ıeleri qýanady: eger olar endi aýyldyq nemese qalalyq turǵyn bolsa, onda basqalar sıaqty úlken qurylys sala alady dep. Biraq bul tolyqtaı olaı emes. Qala shegine saıajaı alqabyn qosý, Qurylys jáne TKSH isteri jónindegi komıtette aıtylǵandaı, baý úıiniń aýmaǵyna qoıylǵan shekteýdi joımaıdy. Negizgi faktor – jer ýchaskesiniń maqsaty bolyp tabylady.

Farıd Álıev: Zańdastyrýdyń ekinshi nusqasy – 50 «sharshy metrden» asatyn saıajaı úıi máselesin ákimshilik rásimder arqyly sheshý. Biraq bul tek úıdiń sanıtarlyq normalardy buzbaı, órt qaýipsizdigi jáne qala qurylysy normalary aıasynda, kórshilerdiń quqyǵyn buzbaı salynǵanyna senimdi bolǵan jaǵdaıda ǵana múmkin. Bul jaǵdaıda sot ony zańdy qurylys dep tanýy múmkin. Tájirıbe bar, biraq ol birkelki emes. Nátıje kóbinese aımaqqa, naqty jaǵdaılarǵa jáne, ókinishke oraı, naqty adamdarǵa baılanysty.

Qurylystardy qalaı ornalastyrý kerek, kórshilermen uryspaý úshin

Natalá Vınnıkovanyń aıtýynsha, ýchaske shekarasynan sheginýdi saqtaý óte mańyzdy. Mysaly, kórshimen aradaǵy qorshaýdan sharýashylyq qurylysyn bir metr qashyqtyqta ornalastyrý kerek. Al úı úshin bul kórsetkish – keminde úsh metr. Al jaqynyraq ornalastyrýǵa bola ma?

«QR zańnamasy kórshi ýchaskesiniń shekarasynan sheginýdi azaıtýǵa, kórshiniń jazbasha kelisimi bolǵan jaǵdaıda ruqsat etedi. Mundaı kelisimdi notarıýs arqyly rásimdeý usynylady – bul mindetti talap emes, biraq óte qajetti shara, sebebi jaı jazbasha nysan menshik ıesi aýysqan kezde táýekelder týdyrady. Kelisim naqty adammen jáne naqty nysanǵa qatysty beriledi. Eger kórshi ýchaskesin satsa, jańa menshik ıesi burynǵy kelisimmen formaldy túrde baılanysty emes – ol oǵan qol qoımaǵan. Sondyqtan notarıýspen kýálandyrylǵan kelisim jáne quqyq belgileıtin qujattarǵa aýyrtpalyq týraly málimetterdi engizý nemese servıtýttyq kelisim jasaý eń senimdi qurylym bolyp tabylady», — dep múmkin bolatyn nusqalardy sıpattaıdy Farıd Álıev.

Biraq Natalá Vınnıkova keıde jaqyn turatyndardyń kelisimi de jetkiliksiz bolatynyn naqtylaıdy. Ýchaske shekarasynan sheginý – bul órt qaýipsizdigi normalaryna da qatysty.

«Siz ben kórshińiz arasyndaǵy qorshaýdy elestetińiz. Osy qorshaýdan siz úıdi úsh metr qashyqtyqta, al ol da solaı ornalastyrýy kerek. Nátıjesinde alty metr bolady. Bul órt sóndirý kezinde órt mashınasynyń júrýi men burylýy úshin qajet. Eger sizderdiń birińiz úıdi jaqynyraq salsa, jalpy qashyqtyq buzylady. Eger, mysaly, kórshi úı qorshaýdan tórt metr qashyqtyqta bolsa, onda sizdiń úıińiz qorshaýdan eki metr qashyqtyqta ornalasa alady. Biraq bul jaǵdaıda da kórshiniń kelisimin alý qajet», — dep túsindiredi Natalá Vınnıkova.

Sondaı-aq, sarapshynyń aıtýynsha, eger ýchaske mańynda ózen aǵyp jatsa nemese basqa sý qoımasy ornalassa, onda kez kelgen qurylysty 35 metrden jaqyn salmaý kerek.

«Jıi bolatyn jaǵdaı – ózen keýip qalady. Ol jerde eshqandaı ózen joq bolady. Bul jaǵdaıda sý resýrstaryn paıdalanýdy baqylaıtyn jáne sý qorǵaý aımaqtarynda qurylys salýdy kelisetin tabıǵat qorǵaý uıymyna habarlasý qajet. Iaǵnı, olardyń ókili sý qoımasynyń tabıǵı túrde joıylýyn tirkeýi kerek, sonda 35 metr qashyqtyqty saqtaý máselesi qaıta qaralady», — dep naqtylaıdy Natalá Vınnıkova.

Eger saıajaıdy qaıta jańartý júrgizilse

Bul jaǵdaıda, Natalá Vınnıkova túsindirgendeı, qurylys kezindegideı, ýchaskeniń topografıalyq túsirilimin jasatý qajet, úı qyzyl syzyqqa «kirip» ketpegenin kórý úshin.

Odan keıin qaıta jańartý josparlaryn, onyń 3D-vızýalızasıasyn kórsetetin tehnıkalyq jobaǵa tapsyrys berý kerek. Sondaı-aq, nysanǵa tehnıkalyq tekserý júrgizý qajet, al seısmıkalyq qaýpi bar aımaqtar úshin – akkredıttelgen mamannan seısmıkalyq qorytyndy alý qajet. Sodan keıin barlyǵy sáýlet boıynsha memlekettik organdardyń qaraýyna jiberiledi.

«Sáýlet barlyǵyn keliskennen keıin, siz qurylys-montaj jumystaryn bastaı alasyz, odan keıin nysan paıdalanýǵa beriledi jáne siz jańa tehnıkalyq pasport ala alasyz», — dep naqtylaıdy Natalá Vınnıkova.

Al aýmaǵy týraly. Eger úı 2024 jylǵa deıin salynǵan jáne aýmaǵy 50 «sharshy metrden» assa, onda qaıta jańartý aıasynda bul aýmaqty saqtaýǵa bolady. Biraq odan asyp ketýge bolmaıdy.

Qandaı jaǵdaılarda saıajaıǵa tirkeý alýǵa bolady?

Sarapshylar qyzyqty kollızıamen bólisedi: baý úıi maýsymdyq, turaqty turýǵa emes, paıdalanylýy kerek bolsa da, tirkeý alýǵa bolady.

«Bul normatıvtik aktilerdiń kollızıasy. «Tirkeý» – bul keńes dáýiriniń qaldyǵy, turǵylyqty jer boıynsha tirkeýge degen muqıat qarym-qatynas sol jyldardaǵy totaldy baqylaý nıetinen týyndaıdy. Ókinishke oraı, bizde áli de bul tájirıbeniń izderi bar. «Maýsymdyq turǵyn úı» statýsy – bul qala qurylysy jáne jer quqyǵynyń sanaty. Praktıkada adam arnaıy rásim boıynsha tirkeledi, qysta ony eshkim fızıkalyq túrde shyǵarmaıdy, biraq formaldy túrde jer saıajaı bolyp qalady, bul quqyqtyq belgisizdik týdyrady, ásirese satý nemese daýlar kezinde», — dep oıymen bólisedi Farıd Álıev.

Sarapshy saıajaıǵa tirkeý alý múmkin ekenin aıtady, eger massıvtiń ózi eldi meken shegine engizilse nemese ýchaske JTQ sanatyna aýystyrylsa. Sondaı-aq, turaqty ınfraqurylymnyń (joldar, elektr energıasy, sýmen jabdyqtaý) bolýy negizgi sharttar bolyp tabylady. Bul rette úı turaqty turýǵa jaramdy dep tanylýy kerek.

Jalpy, spıkerler qorytyndylaıdy: saıajaı páterge nemese qaladaǵy úıge jaqsy balama boldy. Eger ony satyp alý, salý nemese qaıta jańartý kezinde bárin durys jasasa, ony problemasyz zańdastyryp, tynysh ómir súrýge bolady.

Sarapshylar bul isti múmkindiginshe tezirek jasaýǵa keńes beredi, áıtpese bolashaqta mundaı jyljymaıtyn múlikti satý múmkin bolmaıdy. Al buzý kezinde ıesi tek ýchaskesi úshin ǵana az ótemaqy alýy múmkin.