InfoHub Logo

Qazaqstandyq tarıhshy Rahmetolla Zakará qazirgi tańda Garvard ýnıversıtetinde «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha shaqyrylǵan ǵylymı qyzmetker retinde jumys istep júr. Ol Keńes Qazaqstanyna Amerıka men Eýropadan kelgen mıgranttardy zertteýde. Otandyq muraǵattarda ashyq qoljetimdi emes qujattarmen jumys istep, tipti Nobel syılyǵynyń laýreattarynyń dáristerin tyńdaýda. Digital Business basylymy tarıhshymen Garvardqa qalaı túsýge bolatyny, ataqty ýnıversıtettegi jaǵdaı jáne Qazaqstan ǵylymynyń damýy úshin AQSH-taǵy muraǵattardy zertteýdiń mańyzdylyǵy týraly suhbattasty.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Tarıhqa degen qyzyǵýshylyq

Rahmetolla Zakarányń tarıhqa degen qyzyǵýshylyǵy mektep qabyrǵasynan bastalǵan. Ol tarıhty tek faktiler jıyntyǵy retinde emes, qoǵamnyń, ıdeıalardyń jáne búgingi kórip júrgen úderisterdiń qalyptasýyn túsinýdiń bir joly retinde qabyldaı bastaǵan. Bul keıinnen olımpıadalarǵa qatysýǵa deıin ulasqan.

Onyń aıtýynsha, Vengrıada ótken halyqaralyq olımpıadada birinshi oryn alýy – bul salada odan ári damýǵa degen umtylysyn nyǵaıtqan.

Qazirgi tańda tarıh ǵylymdarynyń doktory, Maqsut Narikbayev University-de oqytýshy bolyp qyzmet etedi. Buǵan deıin EUÝ-dyń tarıh fakúlteti dekanynyń orynbasary, Álıhan Bókeıhan atyndaǵy Tarıh jáne etnologıa ınstıtýtynda bólim basshysy bolǵan. Sondaı-aq, Qazaqstan-Polsha jáne Qazaqstan-Lıtva tarıhı komısıalarynyń múshesi retinde de eńbek etken.

Garvardqa barar jol

Mıgrasıa taqyrybyna tereńdeı kele, tarıhshy negizgi arhıvtik derekterdiń, ásirese Keńes dáýiri men deportasıalarǵa qatysty qujattardyń Qazaqstannan tys jerlerde, birinshi kezekte AQSH-taǵy Garvard muraǵattarynda shoǵyrlanǵanyn túsingen. Osy sátten bastap onyń Garvardqa barýǵa degen daıyndyǵy júıeli jáne maqsatty túrde bastalǵan.

«Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha irikteý óte básekeli bolǵan. Myqty akademıalyq bilimi men naqty zertteý taqyrybynyń bolýy múmkindikti arttyrady. Tarıhshy «Bolashaq» baǵdarlamasyn álemdegi úzdik bilim berý ortalaryna qoljetimdilik beretin jáne qazaqstandyq mamandardyń joǵary deńgeıin rastaıtyn strategıalyq mańyzdy baǵdarlama dep sanaıdy.

Baǵdarlamaǵa qatysý jolyndaǵy eń qıyn kezeń – vıza alý bolǵan. Sol kezde Tramp ákimshiliginiń saıasatyna baılanysty mıgrasıalyq shekteýler kúsheıip, vıza prosesi kúrdeli ári kútpegen jaǵdaılarǵa toly bolǵan.

Garvardtyń ishki álemi

Tarıhshynyń zertteý kúnderi negizinen kitaphanalar men muraǵattarda ótedi. Sonymen qatar, ýnıversıtettiń ǵylymı ómirine belsene qatysyp, semınarlar men leksıalarǵa barady. Álemdik deńgeıdegi profesorlardyń kýrstaryna qatysý – úlken múmkindik.

Zertteý barysynda tarıhshy tarıh jáne saıasattaný salasyndaǵy jetekshi mamandarmen, sonyń ishinde Mark Kramer, Terrı Martın, Tımotı Koltonmen kezdesken. Nobel syılyǵynyń laýreattary Daron Adjemoglý men Abhıdjıt Banerdjıdiń kýrstaryna qatysqan. Sondaı-aq, mıgrasıa máseleleri boıynsha Homı Bhabhamen, halyqaralyq qaýipsizdik boıynsha Grem Ellısonmen pikir almasyp, Djo Kennedı III jáne burynǵy AQSH Memlekettik hatshysy Entonı Blınkenmen kezdesýler ótkizgen. Bul kezdesýler akademıalyq bilimniń praktıkalyq saıasatpen qalaı baılanysatynyn kórýge múmkindik bergen.

Garvard resýrstary jáne shaqyrylǵan ǵylymı qyzmetker mártebesi

Garvard ýnıversıtetindegi múmkindikter Qazaqstandaǵydan áldeqaıda keń. Bul – muraǵattar men ǵylymı bazalarǵa, ýnıversıtetterdiń ishki jazylymy arqyly qoljetimdi ǵylymı jarıalanymdarǵa erkin kirý. Álemniń jetekshi ǵalymdarymen jáne sarapshylarymen turaqty yntymaqtastyq ornatý – úlken artyqshylyq. MIT jáne Ivy League ýnıversıtetterimen ótetin semınarlar biryńǵaı akademıalyq keńistik sezimin týdyrady. Eń bastysy – zertteletin máselelerge jahandyq turǵydan qaraýǵa, jergilikti perspektıvadan asyp oılaýǵa múmkindik beredi.

Mundaı tájirıbe ǵylymǵa degen kózqarasty ózgertip, keńirek oılaýǵa, óz taqyrybyn jahandyq kontekste kórýge jáne jumystyń halyqaralyq akademıalyq kún tártibine qalaı enetinin túsinýge jol ashady.

Zertteý taqyryby: Keńes Qazaqstanyndaǵy sheteldikter

Qazaqstan tarıhy – halyqtardyń qozǵalys tarıhy. Ejelgi dáýirden orta ǵasyrlarǵa deıin bul aýmaqta saqtar men uıǵyrlardan bastap, túrki birlestikteri men Altyn Orda memleketterine deıin ártúrli taıpalar men halyqtar aýysyp otyrǵan. Qazaq handyǵy qurylǵan kezeńde etnıkalyq jáne aýmaqtyq uıymdasýdyń negizgi sıpattary qalyptasqan.

Ásirese, Keńes dáýirinde mıgrasıa májbúrli sıpat alǵan. 1930-1940 jyldary Qazaqstanǵa Povolje nemisteri, sheshender, ıngýshtar, koreıler jáne basqa da halyqtar deportasıalanǵan. Qazaq halqy qonys aýdarǵandarǵa kómektesip, sońǵysyn bólisken. Ártúrli ult ókilderiniń birge qurylystarda, ujymsharlarda jáne zaýyttarda eńbek etýi adamdardy jaqyndastyrǵan.

Osy mıgrasıalyq tolqyndar tabıǵı da, zorlyqpen bolǵan da, nátıjesinde biregeı kóp ultty qurdy. Búginde Qazaqstanda 130-dan astam etnos ókili turady. Birlesip qıyndyqtardy eńserýdiń tarıhı tájirıbesi etnıkaaralyq kelisim, ózara qurmet jáne ortaq tarıhı jady mádenıetiniń negizi boldy.

Keńes dáýirinde Qazaqstanǵa kelgen sheteldikterdiń sany oılaǵannan áldeqaıda kóp bolǵan. Kem degende 50 myń sheteldik kelgen. Olardyń shamamen 8,5 myńy saıası sebeptermen, negizinen sheteldik komýnıser bolsa, 40 myńy jumys izdegen jumysshylar men mamandar. Negizgi aǵyn Germanıa men AQSH-tan bolǵan. 1929 jylǵy daǵdarystan keıin ınjenerler, prorabtar, bilikti jumysshylar Keńes ındýstrıalandyrýyna qatysqan. Qazaqstan bul úderisterdiń bir bóligi boldy, kóptegen mamandar Almatyda, Túrkistan óńirinde, Qaraǵandyda, Aqtóbede jáne Shyǵys Qazaqstanda jumys istegen. Adamdar jumys pen turaqtylyq úmitimen KSRO-ǵa kelgen, keıbirin Keńes Odaǵy ıdeologıalyq joba retinde tartqan.

1930-shy jyldary Germanıada «shpıonmanıa» kezinde sheteldikter kúdikpen qarastyrylǵan. Ksenofobıa men rasızmniń oryn alǵan jaǵdaılary da bolǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda, Germanıa, Italıa, Vengrıa azamattary avtomatty túrde «senimsiz» dep tanylǵan, biraq olardyń kóbi nasızm men fashızmge esh qatysy bolmaǵan.

Bul rette Qazaqstannyń róli erekshe jáne qaıshylyqty boldy. Bir jaǵynan, onyń aýmaǵynda GÝLAG lagerleri ornalasqan. Ekinshi jaǵynan, soǵys bastalǵanda respýblıka evakýasıanyń negizgi ortalyqtarynyń birine aınalyp, keńirek jahandyq mıgrasıalyq úderiske tartylǵan.

Garvard muraǵattarynyń qundylyǵy – bul kezeńge múldem basqasha kózqaraspen qaraýǵa múmkindik berdi. Kútpegen jerden kóptegen materıaldar tabyldy. Ásirese, adamdardyń joıylýdan saqtap qalǵan hattary, kúndelikteri, dıplomatıalyq esepteri sıaqty jeke qorlar tań qaldyrdy. Bul «joǵarydan» emes, naqty adamdardyń tájirıbesi arqyly ishki tarıhty baıandaıdy. Keńes ýaqytynda munyń bári qupıa bolǵan, tipti sheteldik mamandardyń jumys jaǵdaıy men jalaqynyń keshigýi týraly shaǵymdanǵany týraly kýálikter de.

Jańa derekkózder áldeqaıda kúrdeli jáne qaıshylyqty sýretti kórsetti. Bir jaǵynan, adamdar jumys, turaqtylyq jáne aýqymdy ındýstrıaldy jobaǵa qatysý úmitimen kelgen. Ekinshi jaǵynan, arhıvtik materıaldar turǵyn úı máseleleri, azyq-túlik tapshylyǵy, oryndalmaǵan jalaqy ýádeleri, bıliktiń qysymy jáne saıası is-sharalarǵa qatysýǵa májbúrleý sıaqty qatal shyndyqtardy tirkedi. Kóptegen adamdar ıdealısik kózqarastarmen kelgen, biraq Keńes búrokratıasy men saıası baqylaýǵa ushyraǵan.

Arhıvter bul adamdardyń odan arǵy taǵdyrlaryn baqylaýǵa múmkindik beredi. Otanyna oralǵannan keıin kópshiligi qıyndyqpen beıimdelgen, al olardyń Keńes tájirıbesi saıası shıelenis fonynda birjaqty qabyldanǵan. Degenmen, qazirgi zertteýler birjaqty baǵalaýlardan góri, neǵurlym salmaqty taldaýǵa bet burýda.

Negizgi qorytyndy: KSRO-ǵa sheteldikterdiń kóshi-qony tabys nemese sátsizdik tarıhy bolǵan joq. Bul – úmitter men kóńilsizdikterdi, múmkindikter men shekteýlerdi biriktiretin kúrdeli tájirıbe. Ony tolyq zertteý ýaqytty, halyqaralyq yntymaqtastyqty jáne odan ári arhıvtik jumysty talap etedi, óıtkeni kóptegen derekkózder áli de alys, sonyń ishinde muhıttyń ar jaǵynda jatyr.

Tarıhty sıfrlandyrý jáne qazaqstandyq ǵylym

Tehnologıalar tarıhshynyń jumysyn túbegeıli ózgertýde. Garvard muraǵattarynyń kóp bóligi sıfrlandyrylǵan, bul qashyqtan jumys isteýge jáne oqý zaldarynda aılap otyrmaýǵa múmkindik beredi. Bul úderisti aıtarlyqtaı jedeldetip, buryn-sońdy bolmaǵan kólemdegi derekkózderdi qamtýǵa jol ashady. Jasandy ıntellekt úlken derekter jıyndaryn óńdeýge, zańdylyqtardy tabýǵa, mátinderdi taldaýǵa kómektesedi. Tarıh data-driven bolyp barady – bul klasıkalyq ádisterdi joqqa shyǵarmaıdy, biraq olardy aıtarlyqtaı kúsheıtedi. Aldaǵy mindet – tabylǵandardy júıeleý jáne jarıalanymdar men qoljetimdi derekter bazalary arqyly ǵylymı aınalymǵa engizý.

Qazaqstanda bul baǵytta qadamdar jasalýda – muraǵattar sıfrlandyrylýda, elektrondy bazalar paıda bolýda. Biraq álemdik deńgeıge shyǵý úshin qarjylandyrý, jas zertteýshiler arasyndaǵy motıvasıa jáne tásilderdi jańartý jetispeıdi – olardyń kópshiligi eskirgen. Tarıhshylardyń sıfrlyq daǵdylaryn damytý jáne halyqaralyq resýrstarǵa naqty qoljetimdilikti qamtamasyz etý qajet. Osynyń bárinsiz alshaqtyq tek arta túspek.

Keńester men josparlar

Topologıalyq ýnıversıtetterge túskisi keletin qazaqstandyq stýdentterge tarıhshy úsh keńes beredi. Birinshisi – óz salasyna degen shynaıy qyzyǵýshylyq. Ekinshisi – belsendilik: olımpıadalar, erikti jobalar, zertteý bastamalary – bári qyzyǵýshylyqty kórsetetin nárseler. Úshinshisi – baılanys ornata bilý. Ǵalymdarmen habarlasyp, tájirıbe jınaý mańyzdy. Akademıalyq ortada bastamashyldyq baǵalanady.

Tarıhshy úshin bul taǵylymdama tek derekkóz bazasyn keńeıtýmen shektelmeı, óziniń tarıhı ǵylymǵa degen kózqarasyn sapaly túrde qaıta qarastyrýǵa múmkindik beredi. Ol bul tájirıbeni Qazaqstandaǵy zertteýler men oqytýdaǵy bolashaq jumysynyń negizi retinde qarastyrady. Qazaqstandyq tarıhı ǵylymnyń halyqaralyq akademıalyq keńistikke kóbirek ıntegrasıalanýyn qalaıdy.

Tarıh ǵylymy aldaǵy 5-10 jylda tehnologıalyq jáne pánaralyq sıpatqa ıe bolady. Sıfrlyq ádisterdiń róli artady: úlken derektermen jumys isteý, jasandy ıntellekt, mátinderdi avtomattandyrylǵan taldaý jáne úderisterdi vızýalızasıalaý. Tarıh sıpattamalyq taldaýdan asyp, taldamaly sıpatqa ıe bolady. Tarıhshy ártúrli salalardyń – saıasat pen ekonomıkadan bastap tehnologıalar men medısınaǵa deıin – toǵysynda jıi jumys isteıtin bolady. Bul kúrdeli úderisterdi tereńirek túsinýge jáne neǵurlym keshendi ınterpretasıalar berýge múmkindik beredi.