InfoHub Logo

Irandaǵy sońǵy jyldary oryn alǵan daǵdarys, baǵanyń sharyqtap ketýi men ulttyq valútanyń qunsyzdanýy Qazaqstan úshin qandaı sabaqtar beredi? Eldegi shıkizatqa táýeldilik pen sýbsıdıalar júıesi bizdi osyndaı jaǵdaıdan saqtaı ala ma?

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Iran ekonomıkasynyń 2018 jyldan bergi jaǵdaıy

2018 jyl Iran ekonomıkasy úshin betburys kezeń boldy. AQSH-tyń ıadrolyq kelisimnen shyǵyp, sanksıalardy qaıta kúsheıte bastaýy saldarynan munaı eksportynan túsetin valútalyq kirister kúrt azaıdy. Halyqaralyq esep-aıyrysýlar men qarjy naryqtaryna qoljetimdilik shektelip, ulttyq valúta – rıal qysymǵa ushyrady. Buǵan deıin shıkizat tabysy men sýbsıdıalar esebinen qurylymdyq álsizdikterin jabatyn ekonomıka syrtqy qoldaýdan aıyryldy. Sol sátten bastap elde damý emes, tek bazalyq turaqtylyqty saqtap qalý basty maqsatqa aınaldy.

Sodan beri jyldyq ınflásıa 40%-dan tómendegen joq. Mundaı jaǵdaıda aqsha kapıtal jınaý quraly bolýdan qalyp, tabys halyqtyń satyp alý qabiletin saqtap qala almady.

Sonymen qatar, rıaldyń qunsyzdanýy jalǵasty. 2018 jyly 100 rıal shamamen 1 teńgege teń bolsa, 2026 jyldyń aqpanyna qaraı bul kórsetkish 2400 rıaldan asty. Oǵan qosa, resmı jáne naryqtyq baǵamdar arasyndaǵy alshaqtyqtyń ulǵaıýy, azamattardyń ǵana emes, ınvestorlardyń da valútaǵa degen senimin joıdy.

Sýbsıdıalar – ýaqytty utý amaly ma?

Valútalyq jáne ınflásıalyq qysymnyń saldarynan Iran bıligi áleýmettik qoldaýdyń aýqymdy júıesin engizdi. Janarmaı, elektr energıasy men áleýmettik mańyzy bar taýarlarǵa beriletin sýbsıdıalar, tikeleı aqshalaı tólemder men azyq-túlik kýpondary ınflásıanyń halyqqa áserin jumsartýdyń negizgi quralyna aınaldy. Alaıda, bul model turaqty sheshimnen góri, ýaqytsha tirek rólin atqardy.

Iran ınflásıany jeńýge nemese valútany turaqtandyrýǵa tyryspady, kerisinshe, onyń saldaryn óteýge baǵyttaldy. 2025 jyly bılik elektrondy azyq-túlik kýpondary júıesin iske qosty. Tabysy tómen jáne ortasha azamattarǵa jan basyna shaqqanda 5 mıllıon rıalǵa deıin (shamamen 5 dollardan sál asady) esepteldi. Bul aqshany tek belgili bir taýarlarǵa, memleket bekitken baǵamen ǵana jumsaýǵa bolatyn edi. Tizimge negizgi azyq-túlikter kirdi. Al 2026 jyldyń basynda narazylyqtardyń órshýine baılanysty bılik aıyna 7 dollar kóleminde tólem ýáde etti. Bul sharalar áleýmettik shıelenisti azaıtýǵa baǵyttalǵanymen, narazylyqtar toqtamady. Olardy tek kóptegen qurbandar esebinen ǵana basý múmkin boldy.

Bul tájirıbe Qazaqstan úshin de mańyzdy, sebebi bizde de sýbsıdıalaýdyń uqsas tetikteri qoldanylady. Bizde olar óndirýshilerdi, aýyl sharýashylyǵyn jáne saýda jelilerin qoldaýǵa baǵyttalǵan. Alaıda, sýbsıdıalardyń ózi jaman emes, biraq olar qurylymdyq sheshimderdiń ornyn basatyn jaǵdaılar týyndasa, másele týyndaıdy.

Valúta – daǵdarystyń basty sebebi emes

Iranda barlyq qoldaý sharalaryna qaramastan, naqty tabys tómendep, kedeılik deńgeıi ósip, halyqtyń memlekettik transfertterge táýeldiligi artty. Bul jaǵdaıda ekonomıkalyq quraldar nege jumys istemegenin jáne Iran tájirıbesiniń Qazaqstanmen qanshalyqty salystyrýǵa bolatynyn túsiný úshin sarapshylarǵa júgindik. Alaıda, jaýaptarda aımaqtyq erekshelikter men jetkilikti bilim bazasynyń joqtyǵy týraly pikirler kóp aıtyldy.

Sonymen, jaǵdaıdy túsinýdiń kilti ekonomıkada emes, saıasatta ekeni belgili boldy. Sol sebepti saıasatker Almas Áýbákirovke júgindik.

«Irandaǵy qazirgi jaǵdaı – saıası júıeniń tereń júıelik tozýynyń belgisi. Rıaldyń qulaýy, ınflásıa jáne áleýmettik narazylyqtyń ósýi – bul oqıǵalardyń ózindik sebepteri emes, kerisinshe, qoǵam men memleket arasyndaǵy senimniń fýndamentaldy daǵdarysyn kórsetedi. Buǵan kóp jyldyq sanksıalyq oqshaýlaný men qaqtyǵysty syrtqy saıasat qosyldy», – deıdi Áýbákirov.

Áýbákirovtiń aıtýynsha, Irandaǵy valútalyq daǵdarysty tek nashar ekonomıka nemese naryqtyq qysymmen shekteýge bolmaıdy. Ol basqarý júıesine degen senimniń joǵalǵanyn bildiredi.

«Memleket qoǵamǵa ekonomıkalyq ósimdi de, áleýmettik kelisimdi de, syrtqy saıasattaǵy jeńisterdi de usyna almaıtyn jaǵdaıda, valúta búkil basqarý júıesine degen senimniń joǵalǵanyn kórsetetin ındıkator bolady».

Saıasatkerdiń sózinshe, sanksıalar kezdeısoq syrtqy faktor emes, tańdalǵan damý modeliniń tikeleı saldary boldy.

«Iran ekonomıkasy sanksıalyq qysym astynda tek janama áser retinde emes, tańdalǵan damý modeliniń tikeleı nátıjesi retinde otyr. Bul modelde syrtqy saıası uıymdastyrý jáne turaqty jaý beınesi bıliktiń legıtımdiliginiń negizgi kózi bolyp tabylady».

Bul resýrs taýsyla bastaǵanda, rıaldyń qulaýy, baǵanyń ósýi jáne narazylyqtar ýaqytsha daǵdarys retinde emes, búkil júıege qaýip tóndiretin jaǵdaıǵa aınaldy. Al bılikte bul jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa múmkindik beretin jumys isteıtin quraldar qalmady.

«Iran rejımi – kóptegen avtorıtarlyq júıelerden aıyrmashylyǵy, ınstıtýsıonaldyq beıimdelýge ıkemdi emes. Teokratıalyq qurylym saıası sheshimderdi dinı tizbekke qatań baılaıdy, munda kez kelgen reforma áreketi bıliktiń negizimen qaqtyǵysqa túsedi».

Iran tájirıbesi – eskertý, úkim emes

Irannyń jaǵdaıyn ámbebap senarı retinde qarastyrýǵa bolmaıdy. Respýblıkadaǵy oqıǵalardyń negizgi rólin onyń memlekettik júıesiniń joǵary ıdeologıalanýy atqarady. Bul Irandy tabıǵı resýrstarǵa baı kóptegen damýshy elderden erekshelendiredi.

«Iran damýshy elderdegi daǵdarystyń ámbebap senarıin emes, jahandyq ózara táýeldilik jaǵdaıynda jabyq ıdeologıalyq júıeniń ómirsheńdik shegin kórsetedi. Mine, osy, valútanyń aýytqýy nemese jekelegen áleýmettik narazylyqtar emes, oqıǵanyń negizgi mazmuny bolyp tabylady», – dep qorytyndylady Áýbákirov.

Sarapshy aıtqan jahandyq ekonomıkanyń jahandanýy Iranmen áleýetti seriktes bola alatyn Qazaqstan sıaqty elder úshin táýekelder týdyrady. Iranmen belsendi saýda jáne birlesken jobalar sanksıalarǵa ákelýi múmkin. Qazirgi jaǵdaıda bul týraly ádettegiden jıi oılanýǵa týra keledi.

AQSH prezıdenti Donald Tramptyń Iranmen seriktes elderge 25% mólsherinde baj salynatyny týraly málimdemeleri jahandyq saýdaǵa tereń engen ekonomıkalar úshin tikeleı qaýip bolyp kórinedi. Qazaqstan úshin mundaı táýekelder yqtımal paıdadan áldeqaıda asyp túsedi. Bul resmı statısıkadan da kórinedi. 2025 jyldyń qańtar-qarasha aılarynda Qazaqstannyń AQSH-pen saýda aınalymy 2,82 mıllıard dollardy qurasa, Iranmen – shamamen 396 mıllıon dollardy qurady. Aıyrmashylyq – shamamen jeti ese.

Degenmen, táýekeldi qadamdardan bas tartý yntymaqtastyqtan bas tartýdy bildirmeıdi. Iran Qazaqstan úshin birneshe baǵytta mańyzdy seriktes bolyp qala beredi. Atap aıtqanda, Kaspıı teńizinde teńiz habyn salý máselesin talqylaý kezinde esepteýlerdiń negizgi bóligi ırandyq tranzıttik baǵyttarmen jáne ońtústik baǵyttaǵy logıstıkamen baılanysty. Sonymen qatar, 1990 jyldardyń sońynan bastap Qazaqstan Irandy munaı salasyndaǵy strategıalyq seriktes retinde qarastyrady (degenmen, 2025 jyly Qazaqstan munaıyn satyp alýshylar arasynda BNS statısıkasynda Iran joq).

Alaıda, dál osy mártebe yntymaqtastyqqa degen kózqarasty erekshe saqtyqqa ıtermeleıdi. Múdde men uzaq merzimdi jobalar bolǵanymen, Astana pragmatızmdi kórsetedi.