InfoHub Logo

Elimizde týystary joq nemese jerleýge jaqyndary tabylmaǵan jandardy memleket esebinen jerleıdi. Bul proses qalaı júzege asady jáne qansha qarajat jumsalady?

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Qazaqstanda «týyssyz» nemese «jerleýge jaýapty azamattary joq» dep atalatyn marqumdardy jerleý rásimi erekshe tártippen júzege asyrylady. Mundaı jandardy jerleýge memlekettik búdjetten qarajat bólinedi. Bul jumystardy jergilikti ákimdikter men merdigerlik negizde jumys isteıtin rıtýaldyq qyzmet kórsetýshiler atqarady. Olardyń jerleýi dinı joralǵysyz, qarapaıym tabyttarda jáne biryńǵaı tehnıkalyq standarttar boıynsha ótedi.

«Týyssyz» sanatyna kimder jatady?

«Týyssyz» dep tek úısiz-kúısiz júrgenderdi nemese sáıkestendirilmegen máıitterdi ǵana emes, jalǵyz turatyn qarttardy, jetimderdi, sondaı-aq jerleýge qarjylaı múmkindigi joq jaqyndary bar marqumdardy da jatqyzýǵa bolady. Mundaı jaǵdaıda jerleý rásimin uıymdastyrý memlekettiń moınyna júkteledi.

Almatyda mundaı jandardy jerleý úshin «Batys» zıratynda arnaıy oryn bólingen. Bul jerlerdegi molalar qarapaıym tóbeshiktermen, baǵandarmen jáne nómirlengen taqtaıshalarmen belgilengen.

Alaıda, bul belgilerdiń uzaqqa shydamaıtyny ózekti másele. Aǵash shirıdi, temir tottaıdy, ýaqyt óte kele belgili bir jerleýdi tabý qıyndaı túsedi. Bul ásirese, keıinnen týystary tabylyp, qaıta jerleýdi nemese eskertkish ornatýdy qalaıtyn jaǵdaılarda mańyzdy.

Memlekettik satyp alý derekterine súıensek, tek Almaty qalasynda jyl saıyn júzdegen adam osylaısha jerlenedi. Bir jerleýdiń quny shamamen 45-50 myń teńgege baǵalanady. Alaıda, bul kórsetkishter ár óńirde búdjetke jáne jerleý kólemine baılanysty aıtarlyqtaı ózgeredi.

Eń ókinishtisi, «týyssyz» jandar qatarynda balalar, tipti náresteler de kóptep kezdesedi. Olar aýyr jáne qaıǵyly jaǵdaılarda qaıtys bolǵan. Bul jaǵdaı memlekettiń sońǵy saparǵa shyǵaryp salýǵa jaqyny joqtardy jerleý mindetin atqaratynyn kórsetse de, júıeniń ózi adamdardyń esteliginiń ońaı joǵalyp ketýine jol beretinin ańǵartady. Sondyqtan «týyssyz» jandardy jerleý máselesi tek búrokratıa men shyǵyndar ǵana emes, adamdyq qadir-qasıet pen qoǵamnyń eń jalǵyz qalǵan marqumdarǵa degen qarym-qatynasynyń máselesi bolyp tabylady.

«Týyssyz» retinde kimderdi memleket resmı túrde jerleıdi?

Kóbinese «týyssyz» dep úısiz-kúısiz júrgenderdi oılasa, shyn máninde bul sanatqa úısizder men qoǵamnan tys qalǵandardy jatqyzýǵa bolmaıtyn adamdar da kiredi. Rıtýaldyq agenttiktiń ákimshisi Evgenıa Karpenkonyń aıtýynsha, zań júzinde «týyssyz» dep týystary nemese jerleýdi uıymdastyrýǵa daıyn zańdy ókilderi joq barlyq marqumdardy jatqyzady.

«Bul jalǵyzbastylar, jetimder – týystary joqtar bolýy múmkin. Nemese jerleýdi óz esebinen uıymdastyrýǵa, qabir qazýǵa jáne eskertkish ornatýǵa qarjylaı múmkindigi joqtar. Mundaı jaǵdaılarda jerleýdi memleket uıymdastyrady. Sondaı-aq, sáıkestendirilmegen máıitter de bolýy múmkin», – deıdi Evgenıa Karpenko.

Memlekettiń bul proseske qatysýy «jerleý jáne zırattarǵa kútim jasaýdyń úlgilik qaǵıdalarymen» retteledi. Bul mindet jergilikti atqarýshy organdarǵa, ıaǵnı aýdandyq ákimdikterge júkteledi jáne búdjet esebinen júzege asyrylady.

Prosedýra máıittiń morgqa túsýinen bastalady. Munda ólimniń sebebin anyqtaý úshin sot-medısınalyq saraptama júrgiziledi. Sodan keıin marqum týraly málimetter tirkelip, resimdeledi. Eger marqumda qujattar bolmasa, iske polısıa qosylady – olar tulǵany anyqtaýmen jáne týystaryn izdeýmen aınalysady.

Eger jaqyndaryn anyqtaý múmkin bolmasa nemese olar jerleýdi uıymdastyrýdan bas tartsa, resmı túrde ólim tirkelgennen keıin bul mindet aýdandyq ákimdikke ótedi.

Rıtýaldyq agenttiktiń ákimshisi atap ótkendeı, máıitti morgta saqtaý merzimi óńirge baılanysty ártúrli bolýy múmkin. Eger belgili bir merzim ishinde eshkim jerleýdi óz moınyna almasa, máıit «týyssyz zıratynda» jerlenedi.

Spıkerdiń aıtýynsha, bul jerge belgisiz tulǵalar, úısizder, sondaı-aq úıden tys jerde qaıtys bolǵan nemese mysaly, atys qarýynan jaraqat alǵandar da jerlenýi múmkin. «Adamnyń tulǵasyn anyqtaý jáne týystarynyń bar-joǵyn tekserý – negizgi krıterııler. Eger bul pýnktterdiń bireýi de rastalmasa, adam «týyssyz» retinde jerlenedi», – deıdi ol.

Sondaı-aq, týystary bar, biraq jerleýge qarjylaı múmkindigi joq adamdar da osy sanatqa enýi múmkin. Mundaı jaǵdaıda jaqyndary «máıitten bas tartýy» múmkin, sodan keıin ol resmı túrde suranyssyz dep tanylyp, zıratta nómir berilip, «týyssyz» retinde jerlenedi.

«Týyssyz» jandardy qalaı jerleıdi?

Almaty qalasynyń mysalynda bul rásim rettelgen júıe boıynsha júzege asady. Ádette, máıitter bir-birden emes, partıalarmen jerlenedi. Bul kólik shyǵyndaryn ońtaılandyrý jáne personal jumysyn uıymdastyrýmen baılanysty.

Megapolıste mundaı jerleýler úshin «Batys» zıratynda arnaıy aımaq bólingen. Bul aımaqtardy memleket tegin usynady. Odan keıin olardy bólýmen jáne daıyndaýmen memlekettik organdarmen shart boıynsha jumys isteıtin merdiger uıym aınalysady.

Jerleý rásimine qabirlerdi daıyndaý jáne qazý, máıitterdi tasymaldaý, sondaı-aq esepke alý kiredi. Barlyq jerleýler arnaıy jýrnalda tirkeledi: onda marqum týraly belgili derekter, jerleý kúni jáne molanyń nómiri kórsetiledi. Eger tulǵa anyqtalmasa, qujattarda «belgisiz» degen mártebe kórsetiledi.

Jerleýge qoıylatyn tehnıkalyq talaptar qatań reglamenttelgen. Ár jerleýge alty sharshy metr oryn bólinedi. Qabirdiń tereńdigi tabyttyń qaqpaǵyna deıin keminde 1,5 metr bolýy tıis, al asa qaýipti ınfeksıadan qaıtys bolǵan jaǵdaıda – keminde eki metr, mindetti túrde dezınfeksıamen.

Molalar arasynda normatıvtik aralyqtar saqtalady, al jerleýden keıin bıiktigi shamamen 0,5 metr bolatyn tóbeshik qalyptasady.

Tabyttar retinde ádette qarapaıym tasymaldaý konstrýksıalary, kóbinese DVP-dan (syǵymdalǵan aǵash úgindilerinen jasalǵan jáshikter) qoldanylady. Ár jerleý nómirlengen taqtaıshamen belgilenedi, bul marqumnyń tulǵasy belgisiz bolsa da, keıinnen oryndy anyqtaýǵa múmkindik beredi.

Rıtýaldyq agenttermen áńgimelerden belgili bolǵandaı, bul sanattaǵy barlyq adamdar joǵaryda sıpattalǵan birdeı erejeler boıynsha, atap aıtqanda – tabyttarda jerlenedi. Dinı jerleý rásimderi oryndalmaıdy, mysaly, mataǵa oraý nemese dinı qyzmetkerlerdiń duǵa oqýy. Bul úlgilik erejelermen jáne mundaı marqumdardyń mártebesi boıynsha adamnyń qandaı dindi ustanǵanyn, qandaı dinı rásimderdi qalaǵanyn naqty anyqtaý múmkin emestigimen túsindiriledi.

«Kóbinese «týyssyz» jandardy ujymdyq qabirlerge jerleıdi degen qaýeset tarap júredi. Biraq bul shyndyqqa janaspaıdy. Barlyq «týyssyz» jandar jeke tabyttarda jáne jeke qabirlerde jerlenedi. Alaıda, óńirler arasynda búdjet pen jerleý sany boıynsha aıtarlyqtaı aıyrmashylyq bolýy múmkin», – deıdi Evgenıa Karpenko.

«Týyssyz» jandardy jerleý quny: Qazaqstan búdjeti qansha shyǵyndaıdy?

Salystyrý úshin Karpenko kelesi derekterdi keltiredi: mysaly, Almaty oblysynyń Eńbekshiqazaq aýdanynda jylyna bes-on «týyssyz» jerlenedi. Al Almatyda mundaı jerleýler bir aıda júzege asady, al jyldyq kórsetkish júzdegenge jetedi.

Memlekettik satyp alý saıtynda «týyssyz» jandardy jerleýge arnalǵan bólek tenderler ótkiziledi.

Almatyda bul jumysty «Rıtýaldyq qyzmetterdiń mamandandyrylǵan kombınaty» (JSHS «RQMK») júzege asyrady. Kompanıa jyl saıyn aýdandyq ákimdiktermen osyǵan, sondaı-aq qala aýmaǵyndaǵy zırattardy kútip ustaýǵa sharttar jasasady.

Mysaly, 2025 jyly JSHS Jetisý aýdany ákiminiń apparatymen **26,7 mıllıon teńgege** kelisimshart jasasqan. Bul somaǵa bıologıalyq qaldyqtardy jerleý, sondaı-aq «týyssyz» jandardy jerleý kirgen. Kompanıanyń esepterine súıene otyryp, osy qyzmetterge qansha qarajat jumsalǵanyn anyqtaýǵa bolady.

Sońǵy úsh jyldaǵy kelisimsharttarǵa súıensek, jaǵdaı mynadaı bolǵan:

Astanada Saryarqa aýdany ákiminiń apparaty 2026-2028 jyldarǵa arnalǵan jer qoıý oryndaryn kútip ustaý jáne «týyssyz» jandardy jerleý boıynsha shart jasasqan. Kelisimshart somasy **173 mıllıon teńgeden** asady. Alaıda, jetkizýshi júrgizilgen jerleýler sany týraly esep bermeıdi. Tehnıkalyq spesıfıkasıada úsh jyl ishinde zıratta **24 «týyssyz» jerlenýi tıis** dep kórsetilgen. Bul jumystyń shamamen kólemi dep boljaýǵa bolady.

Shymkentte de osyndaı tenderler uıymdastyrylǵan. 2023 jyly Turan aýdany ákiminiń apparaty jer qoıý oryndaryn kútip ustaýǵa **28 mıllıon teńgege** shart jasasqan. Sol jyly bılik **53 «týyssyz» jandardy** jerleýge shamamen **1,9 mıllıon teńge** jumsaǵan. Bir máıitti jerleý quny 35,7 myń teńge bolǵan.

«Sharttar óńirge jáne onyń búdjetine baılanysty aıtarlyqtaı ózgeredi. Qazirgi ýaqytta, meniń bilýimshe, bir «týyssyz» jandardy jerleýge **55 myń teńge bekitilgen soma** bólinedi. Almatyda júzdegen, al óńirde ondaǵan adam jerlenetinin eskersek, keı jerlerde qarapaıym tabyt qoldanylsa, keı jerlerde jaqsy tabyt, qorshaý jáne tipti eskertkish ornatýǵa múmkindik bolady», – deıdi Evgenıa Karpenko.

«Týyssyz» zıratyndaǵy týysynyń molasyn qalaı tabýǵa bolady jáne eksgýmasıa jasaý

Rıtýaldyq agenttiktiń ákimshisi «týyssyz zıratynda» jerlengen týysyn tapqan jaǵdaılarda ony qaıta jerleýge bolatynyn aıtady. Eger tulǵa men týystyǵy anyqtalsa, molany izdeý úshin aldymen morgqa, sodan keıin jerleýmen aınalysatyn uıymǵa (Almatyda – JSHS «RQMK») júginý qajet. Qujattardaǵy derekter boıynsha kompanıa qyzmetkerleri bazany tekseredi, mola nómirin anyqtaıdy.

Mola tabylǵannan keıin týystary memleket jumsaǵan shyǵyndardy (55 myń teńge) óteýi tıis. Sodan keıin olar máıitti eksgýmasıalap, basqa jerge qaıta jerleýge nemese bar jerinde resimdeýge múmkindik alady.

Alaıda, ýaqyt óte kele bul qıyndaı túsedi. Nómirlengen taıaqshalar shirip, jerge sińip ketedi. Eger adam 90-shy jyldary jerlengen bolsa, onda eshqandaı belgi qalmaýy múmkin.

Karpenkonyń tájirıbesinde 10 jyldan keıin ıdentıfıkasıalyq nómir arqyly molany tapqan jaǵdaı bolǵan. Ekinshi jaǵdaıda, 1993 nemese 1996 jyly jerlengen adamdy temir eskertkishtiń arqasynda tapqan.

«Eger standartty nómirli taıaqsha tursa, tabý qıyn bolar edi. Qys nemese jaz kezinde jerlenýi de áser etedi. Sonymen qatar, zırattarda órtter bolady – bul da eleýli kedergiler. Jalpy, bizge «týyssyz» jandardy izdeýge sırek júginedi, kóbinese jaı ǵana jerleý oryndaryn izdeıdi», – deıdi ol.

Jerlengenderdiń kópshiligi – balalar

Almatydaǵy «týyssyz zıratynda» kóptegen balalar oıynshyqtary men gúlderi kezdesedi. Bul keıinnen týystary taýyp, resimdegen molalarǵa qoıylǵan bolýy múmkin. Eger eskertkishter ornatylǵan ýchaskelerdi qarasaq, «týyssyz zıratynda» jerlengenderdiń kóbi – balalar ekeni belgili bolady.

«Bizdiń nárestemizge – anasy men ákesinen» degen jazýy bar eskertkishter de kezdesedi. Keıbir balalar bir kún ómir súrmegen. Biraq suranyssyz jerlenýler arasynda da kóptegen sábıler bar.

2021 jyly qazaqstandyq jýrnalıser «týyssyz» retinde jerlengen balalardyń tek bir jasqa deıingi sábıler ekenin anyqtaǵan. 2019 jyly bir jasqa deıingi bes beıtanys bala qaıtys bolǵan. Olardyń ólimine ártúrli sebepter sebep bolǵan: bas súıek-mı jaraqaty, ishtegi gıpoksıa, úsip qalý, alkogóldik kardıomıopatıa, asfıksıa, elektr toǵynyń soǵýy, ýly zattarmen ýlaný.

Bezymánnyı ýchaskelerde balalar eskertkishteriniń paıda bolý sebepteri

Rıtýaldyq qyzmetkerler muny shala týylǵandar, sýyqtan qaıtys bolǵan tastap ketken náresteler, balalar úıi qaramasa nemese ata-anasy jerleýge qarjylaı múmkindigi bolmaǵan jetimder bolýy múmkin dep túsindiredi. Osy jaǵdaılarda keıinnen molalarǵa eskertkishter men gúlder qoıylady.

Máıitterdi sáıkestendirý máseleleri jáne kremasıa sheshim retinde

Evgenıa Karpenkonyń aıtýynsha, «týyssyz zıratynda» týysynyń jerlengen jerin anyqtaǵannan keıin árkim ártúrli áreket etedi. Keıbiri eksgýmasıalap, qaıta jerleýdi sheshse, endi biri qorshaý qoıady, al kóbisi sol kúıinde qaldyrady.

Máıittiń tulǵasyn anyqtaý árqashan múmkin bola bermeıdi. Bul dene kúıiniń nasharlaýyna, polısıa jumysyna baılanysty. «Denelerdiń shirýi, tek súıekterdiń qalýy, saýsaq izin alý múmkin bolmaýy – munyń bári tulǵany anyqtaýdy qıyndatady. Sondaı-aq, bul adamnyń jaýapkershiligi men adaldyǵyna baılanysty», – deıdi ol.

Rıtýaldyq qyzmetkerler bul salaǵa beıim bolǵanymen, Evgenıa «týyssyz» marqumdarǵa týystary jerlegenderge qaraǵanda kóbirek janashyrlyq tanytatynyn moıyndaıdy. «Biz árqashan qurmetpen qaraımyz. «Týyssyz» bolsyn, basqa bolsyn, bárin laıyqty jáne adamgershilikpen jasaý kerek. Biz bul jaǵynan tózimdirekpiz, biraq bárimiz sıaqty tolǵanamyz, empatıamyz joıylmaǵan. Olarǵa ókinesiń. Adam jalǵyz ómirden ótti, ony jerleıtin eshkim bolmady, endi eshkim esine almaıdy, eske almaıdy jáne jylamaıdy», – deıdi ol.

Memleket ózine jerleýge jaqyny joq adamdardy jerleý qamqorlyǵyn alady. Biraq qoldanystaǵy tetikter men standarttar marqumnyń esteligin saqtap qana qoımaı, tipti týystary tabylyp jatsa, molany tabýǵa da múmkindik bermeıdi: aǵash baǵandar men temir nómirler uzaqqa shydamaıdy. Olardy áldeqaıda arzan, biraq berik materıaldarǵa aýystyrýǵa bolar edi. Tehnologıalar muny múmkin etedi.

Aıta keteıik, Almatyda kópten beri salynyp jatqan krematorıı ashylýy kerek. Bul «týyssyz» jandardy uqypty jerleýge sheshim bola alady. Jáne úlgilik erejelerge mundaı sanattaǵy adamdardy kremasıalaýǵa bolatyny týraly tarmaq engizilgen. Biraq paradoks týyndaıdy – bul rásim úshin týystarynyń kelisimi qajet, al bul mártebemen jerlenetinderdiń báriniń týystary bola bermeıdi.