Ótken aptada Nepaldyń shalǵaı aýylyn sý, tas jáne laı aǵyny shaıyp ótkende, Pema Tamang pen onyń kórshileri 2015 jylǵy jer silkinisinen keıin qaıta salynǵan býdda hramyna qaraı joǵary qashty. Gımalaıdyń tik betkeıleri jer silkinisine beıim bolǵanymen, bıik taý muzdyqtarynyń erýine baılanysty sel tasqyndary jıilep, ózender keıde qorqynyshty jyldamdyqpen arnasyn ózgertýde. Turǵyndar bir apattan keıin ekinshisine daıyndalýǵa úlgermeı jatyr, bul klımattyń ózgerýi jedeldegen saıyn olardyń qaýymdastyqtarynyń tótep bere alatynyna kúmán týǵyzady.
«Biz stýpany jer silkinisinde qıraǵannan keıin tek ótken jyly ǵana qaıta sala aldyq», — dedi Tamang Associated Press agenttigine. «Dál sol jerde panalap, sý tasqynynan aman qaldyq», — dedi ol Katmandýdaǵy monastyrdaǵy ýaqytsha baspanada.
26 tamyzdaǵy Nepal men kórshiles Qytaıdaǵy sý tasqyny 1000-nan astam adamnyń ómirin qıyp, myńdaǵan adam habarsyz ketti, onyń ishinde gıdroenergetıka jobalarynyń týnelderinde qalyp qoıǵan júzdegen adam bar. Sel jynystar men muzdyqtardyń opyrylýynan paıda bolǵan qoqys pen sýdyń Gımalaı ózenderine quıylýynan týyndady.
Ǵalymdardyń pikirinshe, bul apatty tikeleı jahandyq jylynýmen baılanystyrý áli erte. Degenmen, munaı, gaz jáne kómirdi jaǵý saldarynan Jer temperatýrasy tez kóterilip jatqandyqtan, mundaı apattardyń yqtımaldyǵy artady, ásirese álemniń basqa aımaqtaryna qaraǵanda aıtarlyqtaı tez jylyp jatqan Gımalaı taýlarynda.
«Klımattyń ózgerýi Gındýkýsh-Gımalaı aımaǵynda úlken ról atqaryp, tómengi aǵystaǵy qaýymdastyqtar men ınvestısıalarǵa áser etetin kúrdeli apattardy týdyrýda», — dedi Katmandýdaǵy Halyqaralyq taýlardy damytý ortalyǵynyń táýekelderdi azaıtý jónindegi sarapshysy Sasvata Sanál.
Sanáldyń aıtýynsha, aımaq birin-biri týdyratyn qaýipterge jıi tap bolýda. Jyly temperatýra bıik taý muzdarynyń erýine ákelip, tas qulaý, kóshkin jáne sý tasqyny jıileýde. Kóshkin ózendi bógep, keıin sel týdyrýy múmkin. Alǵashqy apattan keıin jaýǵan qatty jańbyr qıratýdy kúsheıtedi.
Ótken jyly Nepaldyń osy aımaǵynda bolǵan sel toǵyz adamnyń ómirin qıyp, mıllıondaǵan dollar shyǵyn keltirdi. Keńirek Gımalaı aımaǵynda 2013 jylǵy Kedarnat sý tasqyny, 2021 jylǵy Chamolı apaty, 2023 jylǵy Ońtústik Lhonak muzdyq kóliniń jarylýy jáne basqa da kóshkinder men sý tasqyndary myńdaǵan adamnyń ómirin qıyp, júzdegen mıllıard dollar shyǵyn keltirdi.
Sanáldyń aıtýynsha, Nepal turǵyndary ótken jylǵy sý tasqynynan áli aıyǵa almaı jatyr, «olar tolyq beıimdele almaı jatyp, kelesi apat keldi».
Gındýkýsh-Gımalaı Aýǵanstan, Pákistan, Úndistan, Nepal, Býtan, Bangladesh, Mánma jáne Qytaıdyń bólikterin qamtıdy jáne polárlik aımaqtardan tys jerdegi eń úlken muz shoǵyryn qamtıdy. Taýlardan bastaý alatyn ózen júıeleri 2 mıllıardqa jýyq adamdy qamtamasyz etedi.
Sanáldyń úkimetaralyq klımattyq zertteý tobynyń málimetinshe, muzdyqtardyń erýi 2000 jyldan beri qarqyndy túrde jedeldedi. Taǵy bir qaýip — máńgi muzdyń erýi, bul taý betkeılerin álsiretýi múmkin.
Ótken aptadaǵy muzdyq opyrylýynyń spýtnıktik sýretteri jynystar men muzdyń úlken massasy tómendegi ańǵarǵa qulap, birneshe qabat bıiktigindegi sý men laı aǵynyn tómengi aǵystaǵy eldi mekenderge alyp kelgenin kórsetedi.
Klımat sarapshylary keıbir jerlerde qaýiptiń sonshalyqty úlken bolýy múmkin, qaıta qurý múmkin emes, turǵyndar kóshýge májbúr bolady deıdi. Klımattyń ózgerýi joldar, kópirler jáne gıdroelektrostansıalar salý arqyly aımaqty damytýǵa da áser etýi múmkin.
«Keıbir aımaqtarda beıimdelý shegi asyp ketti», — dedi nepaldyq klımat saıasatynyń sarapshysy jáne BUU klımat jónindegi kelissózshisi Manjıt Dhakal. Jer silkinisi úıdi qıratqanda, keıde zattardy qutqarýǵa bolady, dedi ol. Alaıda apatty sý tasqyny úıdi ǵana emes, onyń astyndaǵy jerdi, joldardy, sý júıelerin, mektepter men elektr qýatyn joıýy múmkin. Bolashaqta qonys aýdarý kezinde klımattyq táýekelderdi basynan bastap eskerý qajet, dedi ol.
Saldaryn qatań jer paıdalaný erejeleri, ınfraqurylymdy bekitý aldynda jaqsyraq baǵalaý, transshekaralyq monıtorıń pen erte eskertý júıelerin kúsheıtý arqyly azaıtýǵa bolady.
Degenmen, Sanáldyń aıtýynsha, 26 tamyzdaǵy sý tasqyny týraly mátindik eskertý alǵan 670 000 adamnyń keıbiri nepal tilin túsinbeıtin qonaqtar nemese eńbek mıgranttary bolsa, basqalary qaýipti jete baǵalamaǵan. Ózenderdi ólsheýge arnalǵan basqa júıeler isten shyqqan nemese shaıylyp ketken.
Nepaldyń Nývakot qalasynyń 62 jastaǵy turǵyny Chanda Lal Chıtrakar AP agenttigine eskertý habarlamalaryna onsha mán bermegenin aıtty. Sý kóterile bastaǵanda ol qashyp, joǵaryǵa júgirdi.
Sanál mundaı eskertýlerde qandaı áreket etý kerektigi týraly kóbirek aqparat bolýy kerek dep sanaıdy. Ol sondaı-aq qaýiptiligi tómen aımaqtarda damýǵa basymdyq berýdi, ınfraqurylymdy birneshe qaýipke baǵalaýdy jáne jergilikti qaýymdastyqtardyń bilimin apattardy josparlaýǵa qosýdy usyndy.
Klımat jónindegi kelissózshi Dhakal Nepaldyń jahandyq jylynýdy týdyratyn parnıktik gazdardyń 0,1% -nen azyn shyǵaratynyn, biraq onyń eń aýyr saldarymen kúresip jatqanyn atap ótti.
«Biz jahandyq temperatýranyń kóterilýine jaýaptylardy, qazba otyny ekonomıkasynan uzaq ýaqyt paıda kórgenderdi aıyptaýymyz kerek», — dedi ol. «Biz kem degende osy joıqyn mysaldy kómirtegi shyǵaryndylaryn shuǵyl azaıtýǵa shabyt retinde paıdalana alamyz».