InfoHub Logo

Memleket basshysynyń jeke tulǵasyn túsiný – onyń qabyldaıtyn saıası sheshimderin boljaýdyń basty kilti. Qasym-Jomart Toqaevtyń dúnıetanymyn sóz etkende, kóptegen sarapshy tek onyń dıplomatıalyq mansaby men bilim jolyna ǵana nazar aýdarady. Alaıda, onyń qundylyqtar júıesiniń túp negizinde ákesi – qazaq ádebıetindegi detektıv janrynyń negizin salýshy Kemel Toqaevtyń (1923–1986) ómir joly men tárbıesi jatyr. Bul taqyryp qazir erekshe ózekti, óıtkeni 2023 jyly jazýshynyń 100 jyldyǵy keń kólemde atap ótilip, urpaq sabaqtastyǵy men tarıhı jadynyń róli qoǵamdyq talqynyń ózegine aınaldy.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Bir otbasy – bir ǵasyrdyń aýyrtpalyǵy

Kemel Toqaevtyń ómirbaıany – HH ǵasyrda Qazaqstan bastan keshken aýyr synaqtardyń jınaqy kórinisi. Ol 1923 jyly 2 qazanda Almaty oblysynyń Qaratal aýdanynda dúnıege kelgen. Onyń balalyq shaǵy HH ǵasyrdyń eń qasiretti oqıǵalarymen tuspa-tus keldi: es bile bastaǵan shaǵy 1930-jyldardaǵy konfıskasıa, kýlaktardy joıý jáne saıası repressıa kezeńderine tap boldy.

Prezıdenttiń «Áke týraly tolǵanys» kitabynda bul tragedıa naqty baıandalady. Asharshylyqtan aman qalý úshin otbasy týǵan jerin tastap, Frýnze qalasyna (qazirgi Bishkek) kóshýge májbúr bolady. Sol qalada taǵdyr olarǵa odan da aýyr soqqy beredi: Kemel men aǵasy Qasymdy tártip saqshylary qaraýsyz qalǵan jetim balalar retinde ustap áketedi, al balalarynan aıyrylǵan áke iz-túzsiz joǵalady. Osylaısha, bolashaq jazýshy balalar úıinen bir-aq shyǵady.

Keıin eseıe kele maıdanǵa attanyp, aýyr jaraqatpen oralady. Toqaevtar áýletiniń tarıhyndaǵy asa aýyr joǵaltý Prezıdenttiń esimimen tikeleı baılanysty: Qasym-Jomart Toqaevtyń atyn ata-anasy soǵysta, Rjev shaıqasynda qaza tapqan aǵasy Qasym Boltaevtyń qurmetine qoıǵan. Prezıdent bul týraly óz kitabynda jazady: ákesi búkil ómir boıy inisin saǵynyp, onyń oralýynan sheksiz úmit úzbegen.

Bul – jaı ǵana otbasylyq shejire emes. Bul – ulttyq ujymdyq jadynyń bir otbasynyń taǵdyry arqyly urpaqtan-urpaqqa berilýiniń aıqyn kórinisi.

Ádebı orta – dúnıetanymnyń alǵashqy mektebi

Áleýmettanýshylardyń zertteýleri otbasylyq ortanyń tulǵalyq qundylyqtardy qalyptastyrýdaǵy rólin naqty dáleldeıdi. Urpaqaralyq qundylyq berý salasyndaǵy iri longıtúdtik zertteý – 1971 jyly bastalǵan _Longitudinal Study of Generations_ – ata-ana men bala qundylyqtarynyń sáıkestigi ǵylymı turǵydan berik negizdelgenin kórsetedi. Zertteýshiler atap ótkendeı, bul uqsastyq negizinen erte jastaǵy tárbıemen qalyptasady, al ata-ana men bala qarym-qatynasynyń joǵary sapasy bul prosesti odan ári kúsheıtedi.

Toqaevtar otbasy dál osy zańdylyqty aıqyn kórsetedi. Derekkózderge súıensek, ákesi jazýshy bolǵandyqtan, úıde ádebı orta jıi qalyptasty, bul bolashaq saıasatkerdiń dúnıetanymyna, oı-órisi men qoǵamǵa degen kózqarasyna tikeleı áser etti. Anasy Turar Shabarbaeva da zıaly orta ókili – pedagogıkalyq joǵary oqý ornynyń oqytýshysy, lıngvıs bolǵan. Nátıjesinde, mektep qabyrǵasynda Qasym-Jomart gýmanıtarlyq pánderge, ásirese tarıh pen shet tilderine erekshe qyzyǵýshylyq tanytty.

Bul – kezdeısoqtyq emes, zańdylyq. Kitap pen tarıhı derekti qadirleý qasıeti onyń boıyna bala kezden sińgen.

Detektıv janry – derekti dáldikke degen qurmet mektebi

Kemel Toqaevtyń tańdaǵan ádebı janrynyń ózi – belgili bir oılaý mádenıetiniń kórinisi. Qazaq ádebıetinde ol buryn-sońdy bolmaǵan detektıv janrynyń negizin qalap, sol janrdyń atasy atandy. M. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Kenjehan Matyjanovtyń paıymdaýynsha, keńestik senzýra jaǵdaıynda bul janrǵa barý ońaı bolmaǵan: sol kezeńde aqparat qatań súzgimen beriletin, qazaq jazýshylary bul janrǵa darynsyzdyqtan emes, negizgi aqparat pen arhıv derekteriniń qoljetimsizdiginen bara almady.

Detektıv janrynyń túp negizi – derekti dáldik. Jazýshy K. Toqaev týraly estelik qaldyrǵan qalamger Mátkerim Ákimjanov jazǵandaı, ol oqıǵaly janrdyń óte aýyr ekenin, shyǵarma tek bolǵan oqıǵalarǵa, bultartpas derekterge súıenip jazylýy tıis ekenin jıi eske salatyn. Bul ustanym «Sońǵy soqqy» romanynan aıqyn kórinedi – jazýshy ataman Dýtovtyń ólimi týraly óz nusqasyn keıin Reseı muraǵatynan tabylǵan qujattarmen rastalatyndaı dáldikpen sýrettegen.

Ádebıettanýshylardyń baǵasy da birkelki: ádebıet synshylarynyń basym bóligi «Kemel Toqaev – detektıv janrynyń teńdessiz sheberi» degen pikirdi qoldaıdy. Jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovtyń pikirinshe, ol ózi negizin qalaǵan janrda aldyna jan salmaı, talantyn óz zamanynda-aq elimizden asyryp tanyta bildi.

Derekti dáldikke degen osy talap – keıin dıplomat ári memleket basshysynyń kásibı ustanymyna aınalǵan basty sıpat. Naqty fakti men dálelge súıený mádenıeti otbasylyq qalamgerlik dástúrden tamyr tartady.

Ujymdyq jaraqat pen tarıhı jadynyń berilýi

Kóshbasshylyq pen qundylyqtardy zertteý ǵylymynda mańyzdy bir baǵyt bar: ol – ujymdyq jaraqattyń urpaq arqyly kóshbasshy tulǵanyń qundylyqtaryn qalaı qalyptastyratyny. Bul salaǵa arnalǵan akademıalyq sholýlar genosıd pen Holokost sıaqty ujymdyq jaraqattardyń ekinshi jáne úshinshi býyn urpaq-kóshbasshylardyń sanasyna qalaı áser etetinin qarastyrady. Zertteýshilerdiń tujyrymy boıynsha, ujymdyq jaraqat mádenı rásimder men jádigerlerde, qoǵamdyq eske alý sharalarynda jáne otbasylyq áńgimelerde saqtalyp, kóshbasshy-urpaqqa áleýmettik oqytý, áleýmettik sáıkestik jáne psıhodınamıkalyq arnalar arqyly beriledi.

Toqaev otbasynyń tarıhy – dál osy mehanızmniń kórinisi. «Áke týraly tolǵanys» kitaby týraly ádebıettanýshylar atap ótkendeı, shyǵarma qarapaıym bir otbasy ómiriniń jalpy qazaq halqynyń qasiretti tarıhymen tyǵyz astasyp jatqanyn aıqyn kórsetedi. Kitapta Prezıdent ákesiniń qurmet tutqan Alashorda qaıratkerleri – Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly týraly árqaısysyna jeke toqtalyp jazady. Bul – otbasylyq jadtyń ulttyq tarıhı jadpen tutasýy. «Áke týraly tolǵanys» janrlyq turǵydan da Prezıdenttiń ózge kitaptarynan erekshelenedi: taqyryby, baǵyty men jazylý stıli boıynsha onyń dıplomatıalyq ocherkterinen eleýli aıyrmashylyǵy bar.

Qoǵamdyq pikirtalas zańdy qubylys

Bul qubylys qoǵamda birjaqty baǵalanbaıdy. Táýelsiz sarapshylar arasynda synı pikirler de kezdesedi. Mysaly, «Azattyq» radıosynyń jýrnalısi Krıs Rıklton óz materıalynda mynadaı másele kóteredi: keńes dáýirinde belgili jazýshy bolǵan Kemel Toqaevqa qazir maqtaý men madaqtyń jıileýi alǵashqy prezıdent Nazarbaevtyń jeke basy kóp jyl boıy qalaı dáriptelgenin eske túsiredi. Syn turǵysynan qaraıtyn bul kózqaras jazýshy Toqaevtyń aınalasynda jańa «jeke basqa tabyný» úrdisi qalyptasýy múmkin degen qaýipti bildiredi.

Ekinshi jaǵynan, memlekettik organdar tarapynan da resmı baǵa berildi. Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva jazýshynyń 100 jyldyǵyna oraı Kemel Toqaevtyń shyǵarmalaryn «qazaq ádebıetiniń altyn qoryna qosylatyn qundy qazyna» dep sıpattady. Al M. Áýezov atyndaǵy ınstıtýt uıymdastyrǵan «Kemel Toqaev jáne ulttyq ádebıettegi detektıv janry» atty respýblıkalyq ǵylymı-teorıalyq konferensıaǵa ádebıettaný, fólklortaný jáne lıngvısıka salalary boıynsha jetekshi otandyq ǵalymdar qatysyp, onyń shyǵarmashylyǵyn ǵylymı turǵydan shegendedi.

Obektıvti taldaý eki jaqty da eskerýdi talap etedi: bul – bir jaǵynan, naqty ádebı murasy bar jazýshynyń zańdy tarıhı baǵasy bolsa, ekinshi jaǵynan, memleket basshysynyń otbasyna qatysty bolǵandyqtan, saıası kontekste túrlishe oqylýy múmkin qubylys.

Bul qubylystyń qarapaıym qazaqstandyqtarǵa jáne eldiń damý baǵytyna áserin bylaısha topshylaýǵa bolady:

Oń tustary:

Táýekelder:

Biraq, bizdiń oıymyzsha jazýshy Kemel Toqaev balasy bıliktiń eń yqpaldy tulǵasyna aınalmaı turyp-aq ádebı ortadan óz baǵasyn oıyp turyp alǵan, óz ornyn myzǵymastaı bekemdep úlgergen jazýshy.

Geosaıası turǵydan alǵanda, Prezıdenttiń ádebı-gýmanıtarlyq otbasylyq negizi onyń dıplomatıalyq stıline tolyq saı keledi: bul – dálelge súıený, tarıhı kontekstti eskerý jáne kóptildi mádenı ortaǵa beıimdilik. Osyǵan súıene otyryp, memlekettiń syrtqy saıasatynda kenetten bolatyn ımpúlsıvti sheshimderden góri, jan-jaqty eseptelgen, sabyrly dıplomatıalyq qadamdar basym bolady dep boljaýǵa bolady.

Kemel Toqaevtyń ádebı murasy men Prezıdent dúnıetanymy arasyndaǵy baılanys – urpaq sabaqtastyǵy men qundylyqtar transformasıasynyń naqty mysaly. Ǵylymı zertteýler rastaıtyndaı, erte jastaǵy otbasylyq orta men ujymdyq jadtyń berilýi kóshbasshy tulǵanyń qundylyqtaryn qalyptastyrýda sheshýshi ról atqarady. Toqaevtar otbasynyń tarıhynda bul qundylyqtar – kitapqa degen mahabbat, derekti dáldik jáne tarıhı jadqa degen tereń qurmet túrinde kórinis tapqan.

Bul máseleni salmaqty deńgeıde ustaýdyń basty kilti – tepe-teńdikti saqtaýda. Jazýshynyń naqty ádebı eńbegin obektıvti túrde taný qajet, biraq ony bıliktegi tulǵany dáripteý quralyna aınaldyrýdan saqtaný da mańyzdy. Bolashaqqa túıer túıin mynadaı: tarıhı tulǵany baǵalaýdyń sapasy – ony qanshalyqty asqaqtatyp madaqtaýmen emes, oǵan qanshalyqty ashyq, synı ári ǵylymı turǵydan qaraı alý deńgeıimen ólshenedi. Urpaq sabaqtastyǵynyń shynaıy quny – soqyr madaqta emes, ótken murany erkin oı eleginen ótkize alý erkindiginde.