InfoHub Logo

Qazaqstandaǵy salyq reformasy talqylaýlary tek QQS sheńberinen shyǵyp, eń sezimtal taqyrypqa – jalaqyǵa qatysty máselelerdi qamtyp ketti. Sarapshy Asqar Qysyqov eńbekke tólenetin tólemder qorynan (ETTQ) jeti túrli mindetti tólemdi alyp tastap, onyń ornyna biryńǵaı 30% salyq engizýdi usyndy. Onyń pikirinshe, qazirgi júıe tym kúrdeli ári eńbek naryǵyn jasyryn jumysqa ıtermeleıdi. Alaıda, bul qarapaıym kórinetin usynystyń artynda áleýmettik qorlardyń mundaı reformany kótere alatyny týraly mańyzdy suraq tur.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Eńbek tólemderiniń JİÓ-degi úlesi

Asqar Qysyqov Qazaqstandaǵy JİÓ-de eńbek tólemderiniń úlesi nebári 31% ekenin, al damyǵan elderde bul kórsetkishtiń 50-60%-ǵa jetetinin aıtty. Onyń sózinshe, sońǵy jyldary baıqalyp júrgen ekonomıkalyq ósimge qaramastan, halyqtyń naqty tabysynyń óspeýi osyǵan baılanysty. Ekonomıs «Atameken» UKP forýmynda sóılegen sózinde, ekonomıkalyq ósimniń azamattardyń tabysyna az transformasıalanýynyń sebebi osy eńbek tólemderiniń JİÓ-degi tómen úlesinde ekenin atap ótti. Sondyqtan, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý saıasaty aldymen eńbek tólemderi qory arqyly júzege asyrylýy tıis.

Jasyryn jumyspen qamtýdyń órshýi

Sarapshyny beıresresmı jumyspen qamtýdyń aýqymy qatty alańdatady. Ol jalpy jumyspen qamtylǵandar sanyn (shamamen 9,3 mln adam) mindetti jarnalarǵa qatysý derekterimen salystyrdy. Onyń baǵalaýy boıynsha, Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna (BJZQ) shamamen 7,2 mln adam, al turaqty túrde 5 mln adam ǵana jarna aýdarady. Bul degenimiz, jumyspen qamtylǵandardyń eleýli bóligi turaqty jarna aýdarmaıdy. Ásirese, medısınalyq saqtandyrý júıesindegi jaǵdaı qyzyq: jarna tóleıtinder sany shamamen 4,4 mln adamdy quraıdy, bul jumyspen qamtylǵandardyń jartysyna jýyǵy. Bul jaǵdaıdy Qysyqov bylaı túsindirdi: 9-10 mln jaldamaly jumyskerdiń 4,5 mln-y memlekettik sektor men iri kompanıalarda jumys isteıdi. Bul derekterdi salystyrǵanda, salyqtardy, zeınetaqy jarnalaryn jáne qorlarǵa aýdarymdardy negizinen memlekettik sektor men iri bıznes tóleıtini kórinedi. Al shaǵyn jáne orta bıznes, ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar, jeke kásipkerler zeınetaqy jáne áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıelerine turaqty jarna tóleýden, tipti salyq tóleýden de jaltaryp otyr. Munyń sebebi – eńbek tólemderine salynǵan júkteme tym aýyr jáne kúrdeli bolyp ketken.

Kúrdeli salyq júıesi

Qazirgi ýaqytta jumys berýshi ár qyzmetker úshin jeti túrli tólem jasaıdy: jeke tabys salyǵy (JTS), qyzmetkerdiń zeınetaqy jarnalary, jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalary, áleýmettik salyq, áleýmettik aýdarymdar, qyzmetker men jumys berýshiden mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý (MAS) jarnalary. Árbir tólemniń ózindik esepteý bazasy men shekteri bar, olar bir-birimen sáıkes kelmeıdi. Mysaly, JTS-ke salyqtyq jeńildikter qoldanylady, zeınetaqy jarnalary bir bazaǵa, áleýmettik salyq basqa bazaǵa esepteledi, al MAS shekteri qyzmetker men jumys berýshi úshin ártúrli. Nátıjesinde, júıe qarapaıymdyǵyn joıyp, shatasqan bolyp shyǵady: bir tabys ártúrli tólemdermen, ártúrli erejeler boıynsha salyqqa tartylady.

Salyq júktemesiniń ósýi

Ekonomıstiń pikirinshe, mundaı qurylym resmı jumysqa ornalasýdy jumys berýshi úshin qymbatqa túsiredi jáne «sur aımaqqa» ketýge yntalandyrady. TALAP esebi boıynsha, Qazaqstanda eńbek tólemderi qoryna jalpy nomınaldy júkteme 2024 jyly 36%-ǵa deıin ósti, al jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalary engizilgennen keıin 39,5%-ǵa jetti. Bul Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy (EYDU) elderiniń ortasha deńgeıinen joǵary, onda jalaqyǵa ortasha júkteme 34,9% quraıdy.

Qysyqov jalaqynyń naqty qunyna mysal keltirdi: qyzmetker qolyna shamamen 350 myń teńge alýy úshin, jumys berýshi qosymsha 150 myń teńgege jýyq mindetti tólemderdi tóleýge májbúr. Onyń oıynsha, mundaı júkteme kompanıalardy «konvertpen» jalaqy tóleýge nemese basqa jumyspen qamtý formalaryn qoldanýǵa ıtermeleıdi.

Usynylatyn sheshim: Biryńǵaı tólem

Sarapshy eńbek aqydan biryńǵaı tólemge kóshýdi usyndy. TALAP esebi boıynsha, bul shamamen 30% jıyntyq mólsherleme bolýy múmkin. Bul 30% jalaqynyń barlyǵyna emes, qyzmetker qolyna alatyn taza somasyna esepteledi. Mysaly, eger jumys berýshi qyzmetkermen 200 myń teńge taza jalaqyǵa kelisse, ústine 30% – ıaǵnı 60 myń teńge qosylady. Jumys berýshiniń jalpy shyǵyny 260 myń teńgeni quraıdy. Bul modelde jumys berýshi jaldaýdyń tolyq qunyn aldyn ala biledi jáne júıe ashyq bolady.

Áleýmettik qorlardyń qarsylyǵy

Qysyqov reformanyń keıbir qoldanystaǵy tólemderdi, eń aldymen áleýmettik salyqty alyp tastaýdy qamtıtynyn moıyndady. Onyń esebinshe, tólemderdiń azaıýy qorlarǵa túsetin túsimderdi shamamen 2 trln teńgege azaıtady. Alaıda, bul qarajattyń aıtarlyqtaı bóligi búdjet qyzmetkerleri men iri memlekettik kompanıalardyń qyzmetkerleri úshin tólenedi. Sondyqtan búdjettiń naqty shyǵyny eki ese az bolady. Bul rette, jalaqy júktemesiniń tómendeýi resmı jumyspen qamtýdy keńeıtýge múmkindik beredi.

Onyń esepteýleri boıynsha, reformanyń mınımaldy júzege asyrylýy shamamen 1 mln jumyspen qamtylǵan azamatty resmı túrde tirkeýge múmkindik beredi, bul áleýmettik salyq boıynsha túsetin tabys joǵalýyn óteıdi. Logıka qarapaıym: shekteýli tóleýshilerge joǵary júktemeni saqtap qalýdyń ornyna – qamtýdy keńeıtý, mólsherlemeni tómendetý jáne bazany ósirý.

Qysyqov Grýzıanyń tájirıbesin mysalǵa keltirdi, onda eńbek tólemderi qoryna júkteme 40%-dan 20%-ǵa deıin tómendegennen keıin memlekettik túsimder ósken.

Sonymen qatar, ekonomıs úkimettiń áleýmettik blogy tarapynan eleýli qarsylyq kútetinin aıtty. Onyń sózinshe, bul – basty másele. Ulttyq ekonomıka mınıstrligi men Qarjy mınıstrligi emes, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men Eńbek mınıstrligi qorlarmen tyǵyz baılanysta jumys istep, túsimderdi saqtap qalýǵa nemese ósirýge múddeli. Eger siz BJZQ-dan zeınetaqy júıesinde ne isteý kerektigin surasańyz, olar jaýaby: jarnalardy kóbeıtý. Bul – tabysty joǵaltpaýdyń eń ońaı joly.

Sondyqtan, Qysyqovtyń pikirinshe, reformany talqylaýdy úkimet deńgeıine shyǵaryp, ony keshendi túrde – búdjettiń, bıznestiń jáne jumyskerlerdiń múddelerin eskere otyryp qarastyrý qajet.