InfoHub Logo

Qazaqstan zańnamasy sıfrlyq bolashaqqa qaraı taǵy bir qadam jasady: endi azamattar keńsege kelmeı-aq tolyq jalaqy ala alady. Alaıda, kópten kútken bul múmkindikke qaramastan, jumystan qalaǵa asyqqandardyń sany kóbeımedi. Kóptegen qyzmetkerler áli de erteden kele jatqan dástúrli jumys kúnin bastap, kósheler men avtobýstardy, bıznes-ortalyqtardy toltyryp júr.

Bul – sıfrlyq dáýirdiń múmkindikterin sanaly túrde elemeý me, álde dástúrli jumys atmosferasyna degen tereń psıhologıalyq baılanýshylyqtyń belgisi me? Jaýap jeke yńǵaılylyq pen qatań óndiristik shyndyq arasyndaǵy qaqtyǵysta jatyr.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Qazaqstandyq "dıstansıonka": Tańdaý erkindigi me, álde erikti aıdaý ma?

Sáýletshi Ǵazız Ospanulynyń tarıhy eńbek naryǵynyń qalaı ózgeretinin kórsetetin aıqyn mysal. Ǵazız 2020 jyldan bastap qashyqtan jumys isteýge kóshken. Bastapqyda onyń jeke shaǵyn kabıneti bolǵan. Keıin onyń fırmasy iri qurylys holdıńiniń quramyna endi. Birigý prosesi aıaqtalǵan soń, birneshe kompanıa open space stılindegi keńsege ornalasty. Bul korporatıvtik demokratıanyń sımvolyna aınalǵan keńse josparlaý formaty óziniń erejelerin talap etedi. Jeke kabınetter joq, esikteri qulyptalatyn esikter joq, tek qupıa qujattardy saqtaýǵa arnalǵan jeke seıf qana qarastyrylǵan.

Qarapaıym mamandardan menedjerlerge deıingi barlyq qyzmetkerler bir zalda otyrady, olar tek belgili bir bólgishtermen jáne jıhazdarmen bólingen. "Ashyq keńistik" tujyrymdamasy komandalyq rýhty nyǵaıtý, tikeleı qarym-qatynasty yntalandyrý jáne bıznes úshin jalǵa alý alańdaryn ońtaılandyrý úshin tamasha qural retinde usynylady.

Jeke keńistik shekaralaryn sezinetin shyǵarmashylyq mamandyq ıeleri úshin qazirgi "ashyq keńse" modeli kóbinese synaqqa aınalady. Ǵazız Ospanuly "openspeıs"-tegi tájirıbesin eshqandaı saǵynyshsyz eske alady.

"Men bala kezimnen adamdar kóp jınalatyn jerlerde yńǵaısyz sezinemin. Ofıste kúndelikti qıyndyqtar ár qadamda kezdesetin: únemi bos kofe mashınasy, ortaq tońazytqyshtan túski astyń joǵalyp ketýi sıaqty jaǵymsyz jaǵdaılar. Biraq eń basty problema – bul atmosfera boldy. Kondısıonerler ystyqqa tótep bere almaı, bólmedegi aýa aýyr jáne tunshyqtyrǵysh bolyp qala berdi. Qysta tereze ashyp, sál salqyndyq kirgizýge tyryssam, janynda otyrǵan áriptesim úsip, dereý jaýyp tastaıtyn. Nátıjesinde, terlep, deneme jabysqan terdi sezinip, tunshyǵyp otyrýǵa týra keldi. Únemi estiletin daýystar men keńse tehnıkasynyń shýy tez sharshaýǵa ákelip, mańdaıymda aýyrsyný paıda boldy. Keshke úıge múldem álsirep, kúsh-qýatym taýsylyp oralatynmyn. Osyndaı kúıde jumys isteýge qalaı qulshynys paıda bolsyn?" – dep moıyndaıdy sáýletshi.

Ǵazız kovıd kezinde qutylýǵa múmkindik kórdi. Al 2025 jyly Qazaqstanda qashyqtan jumys resmı mártebe alyp, zańnamalyq deńgeıde bekitilgende, ol birden eńbek qatynastaryn zańdy túrde resimdedi. Maman mundaı jumys formaty bárine birdeı jaramaıtynyn aıtady: keńse qabyrǵalarynan ketken 16 qyzmetkerdiń jeteýi keıin jumystan shyǵyp ketken, al ekeýi burynǵy keńse shýyna oralǵan.

Úı keńsesi: dıplomatıa óneri jáne temirdeı tártip

Qashyqtan jumys isteýge kóshý – bul syrttaı qaraǵanda dıvanda shaı iship otyrý emes. Eń aldymen, bul ishki tártipke jáne basymdyqtardy qoıý qabiletine degen úlken synaq.

Kásibı erkindiktiń baǵasy – bul úlken jeke jaýapkershilik bolyp shyqty. Sarapshylardyń pikirinshe, óz kestesin retteı almaıtyndar kompanıa múddesin tıimdi qorǵaı almaıdy. Tórt qabyrǵanyń ishine kirgen Ǵazız kútpegen qıyndyqqa tap boldy: óz otbasymen týǵan shańyraqtyń astynda "kelissóz ústeline" otyrý qajettiligi týdy.

"Qatań ózin-ózi basqarýsyz, qashyqtan jumys isteýde ister tez nasharlaıdy, – dep sendiredi sáýletshi. – Bastapqyda jubaıym maǵan barlyq úı sharýalaryn tapsyrýǵa tyrysty: dúkenge barý, balalardy mektepke jáne balabaqshaǵa aparý. Argýmenti qarapaıym boldy: "Sen báribir úıde otyrsyń ǵoı!". Men onymen mańyzdy áńgime júrgizip, jumys prosesiniń erekshelikterin túsindirip, úı sharýalaryn ádil bólýge týra keldi".

Naqty shekaralar qoıý nátıje berdi. Ofıs shýynan tys qalǵan Ǵazız ózinde úlken resýrsty tapty: eńbek ónimdiligi sonshalyqty artty, endi maman birden úsh uıymmen tabysty jumys isteıdi. Qarjylyq táýelsizdik pen joǵary jumys qarqynyn ıelengen keıipkerimiz qalada jeke keńse jaldady. Endi onyń ózi kútken jeke kabıneti bar – tynyshtyq pen jaılylyq tek ózine tıesili keńistik.

Eńbek naryǵynyń bolashaǵy týraly oılana otyryp, Ǵazız Ospanuly bıznes-ortalyqtar túrindegi alyp "adamdar mekendeıtin" dáýirdiń artta qalatynyn aıtady. Klasıkalyq keńselerde, onyń boljamy boıynsha, tek jumysty birinshi kezekte áleýmettený, qarym-qatynas qajettiligi jáne ujymmen birge ýaqyt ótkizý dep sanaıtyndar ǵana qalady. Al qalǵandary úshin jeke tıimdilik pen sanaly túrde jumys keńistigin tańdaý ýaqyty keledi.

Tehnıkalyq kedergi jáne "avatarlar" tuzaǵy: Nege Balı tek arman bolyp qalady?

Áleýmettik jeliler teńiz jaǵasynda noýtbýkpen bos jumys isteý týraly sýretterge toly bolǵanymen, qatal shyndyq óz túzetýlerin engizedi. Qazaqstandyqtar úshin qashyqtan jumys isteýge joldy tek jeke qalaýlar ǵana emes, sonymen qatar eleýli tehnıkalyq jáne qarjylyq mindettemeler de bógep tur. Grafıkalyq dızaıner Sergeı bul faktordy qashyqtan jumys isteýge jappaı kóshýdiń negizgi kedergileriniń biri retinde atap kórsetedi.

"Men qashyqtan jumys isteýge qýana kósher edim – mysaly, Balıde bir jerden jumys taýyp alyp, ózim qalaǵandaı ómir súrer edim. Biraq kadr bólimi birden shart qoıdy: ondaı jaǵdaıda barlyq shyǵyndar maǵan júkteledi. Al meniń jumysyma qýatty vıdeokarta men prosesory bar myqty kompúter, sondaı-aq dál tús berýi bar monıtor qajet, mysaly IPS-matrısaly. Oǵan qosa – lısenzıalanǵan baǵdarlamalyq jasaqtamalar men aqyly jazylymdar jáne únemi jańartýlar: kem degende Adobe Photoshop, Adobe Illustrator, Adobe InDesign jáne CorelDRAW. Buǵan resýrstar kitaphanalary – qaripter, belgisheler, mokaptar, oblaktyq qyzmetter, eskız kitaptary jáne t.b. qosylady. Ofıste munyń bárin jumys berýshi usynady, al qashyqtan jumys istegende keńse jabdyqtaryna deıingi shyǵyndar da óz moınyńyzda qalady", – deıdi Sergeı.

"Aýdarmadaǵy" qıyndyqtar: aqparattyq vakým jáne "kórinbeýshilik"

Tehnıka – tek aısbergtiń shyńy. Mamandardyń pikirinshe, aqparattyq oqshaýlaný odan da qaýipti. Qashyqtan jumys isteý kezinde komýnıkasıa máseleleri týyndaıdy: tapsyrmalardy talqylaý qıyndaıdy, áriptestermen túsinispeýshilikter kóbeıedi, ıdeıalardy basshylyqqa "satý" nasharlaıdy.

Ofısten tys ýaqyt ótkizý arqyly keıbireýler zeıinin joǵaltyp, komandadan alshaqtap, korporatıvtik mádenıetten tys qalǵandaı sezine bastaıdy. Ujym árqashan toptyq WhatsApp nemese Telegram chattarynda tikeleı talqylaýlardyń, mı shabýyldarynyń jarqyn epızodtarynyń nemese kezdesýler men is-sharalardyń mazmuny týraly tolyq aqparatpen bólise bermeıdi, nátıjesinde adam jumys ómiriniń tikeleı aǵynynan tys qalady.

Taǵy bir qıyndyq – jumys berýshiniń kózine "kórinbeýdiń" tómendeýimen baılanysty: qashyqtan jumys isteıtin qyzmetkerlerdi sırek baıqaıdy, olardyń mansaptyq ósýge úmittenýi qıyndaıdy, jáne birtindep júıeden shyǵyp qalǵandaı sezim paıda bolady. Tikeleı qarym-qatynastyń bolmaýy tipti qarapaıym nárselerge de áser etedi – jańa áriptesterdi este saqtaý qıyndaıdy, olar telefon ekranyndaǵy jaı "avatarlar" jıyntyǵyna aınalady.

Bul rette, qashyqtan jumys isteıtinderdiń jumys kólemi ofıstik qyzmetkerlerge qaraǵanda joǵary bolyp shyǵady. Olarǵa jıi jeke tapsyrmalar júkteledi, al tabys deńgeıi – jalaqy, syıaqy, KPI – olardyń oryndalýynyń tolyqtyǵy men sapasyna tikeleı baılanysty, bul adamdy tym kóp jumys isteýge májbúr etedi. Nátıjesinde, jumys kúni túnniń ortasyna deıin "sozylyp", is pen demalys arasyndaǵy shekarany buzyp, únemi jumysta júrgendeı sezim týdyrady.

Al ofıste tapsyrmalar men ortaq jobalarǵa jaýapkershilik kóbinese ujymdyq túrde bólinip, bir qyzmetkerden ekinshisine aýysyp, shashyrap ketedi. Onyń ústine, onda naqty shekaralardy saqtaý ońaıyraq: jumys kúni aıaqtaldy – jáne altyda tynysh ketip, jumysty úıge almaýǵa bolady. Bul jerde belgili bir zańdylyq kórinedi: erkindikke umtyla otyryp, adamdar qashyqtan jumys isteýge ketedi, biraq ýaqyt óte kele psıhologıalyq jáne uıymdastyrýshylyq qıyndyqtarǵa tap bolyp, qaıtyp oralady.

Qashyqtan jumys isteý formaty – bul jumystyń jeńildetilgen nusqasy emes, bul túbegeıli basqa model. Ol joǵary ózin-ózi basqarýdy, ishki turaqtylyqty jáne ózin-ózi uıymdastyrýdyń damyǵan daǵdylaryn talap etedi.

Illúzıasyz qashyqtan jumys: quqyqtyq aspektileri

Eńbek kodeksiniń jańartylǵan 138-babyna sáıkes, qashyqtan jumys isteý eńbek shartyn jasaý kezinde de, onyń áreket etý prosesinde de – shartqa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý arqyly belgilenýi múmkin. Bul týraly eńbek mınıstrligi habarlady.

"Kodeks bir ujymdaǵy adamdardyń qashyqtan jumys isteýine ruqsat etilgen sheńberin shektemeıdi. Sondyqtan ony taraptardyń kelisimi boıynsha kez kelgen sanattaǵy qyzmetkerler úshin qoldanýǵa bolady. Tájirıbede qashyqtan jumys isteý rejımi kóbinese jumysty bala kútimimen ushtastyratyn, ýaqytsha eńbekke jaramsyz nemese shalǵaıda turatyn qyzmetkerler úshin qoldanylady", – dep túsindirdi vedomstvo.

Vedomstvo mundaı qyzmetkerler úshin de jumys kestesi saqtalatynyn eskertti. Iaǵnı, basshy tún ortasynda qyzmetkerge qońyraý shalyp, shuǵyl tapsyrmalar berýge quqyly emes.

"Qashyqtan jumys isteıtin qyzmetkerler úshin kadr qyzmeti jumys kúniniń uzaqtyǵy normalaryn saqtaı otyryp, jumys ýaqytyn belgilengen esepke alýdy belgileıdi. Baqylaý erekshelikteri eńbek shartynda nemese jumys berýshi aktisinde kelisiledi. Bul rette jalaqy biliktiligi, kólemi jáne jumys sapasy negizinde tolyq mólsherde tólenedi", – dep atap ótti eńbek mınıstrligi.

Jańa zańnamaǵa sáıkes, Qazaqstanda tótenshe nemese áskerı jaǵdaı jarıalansa, karantın engizilse nemese qyzmetkerlerdiń ómiri men densaýlyǵyna qaýip tóndiretin basqa da shekteý sharalary týyndasa, jumys berýshi barlyq qyzmetkerlerdi ýaqytsha qashyqtan nemese aralas formatta jumys isteýge aýystyrýǵa quqyly.

Dıvandaǵy jumys – tapshylyq: Nege el keńseden kete almady?

Finprom agenttigi resmı statısıkany taldaı otyryp, qashyqtan jumys isteý formaty áli de suranysqa ıe emes degen qorytyndyǵa keldi. Qazaqstan eńbek naryǵy oflaın kúıinde qalyp otyr.

"Sıfrlandyrý jarıalanǵanyna qaramastan, qashyqtan jumys isteý formaty jappaı qoldanysqa ıe bolǵan joq: onyń qamtylýy – tek jumyspen qamtylǵan halyqtyń 0,5%. Degenmen, qashyqtan jumys isteý formaty qatysýshy qyzmetkerler sanyn josparly túrde arttyrýdy kórsetti. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha QR-da qashyqtan jumys isteıtinderdiń sany 44,2 myń adamǵa jetti", – dep habarlady agenttik.

2023 jyly qashyqtan jumys isteıtinder sany 42,5 myń adamdy qurasa, 2025 jylǵa qaraı bul kórsetkish 4%-ǵa ósti. Sonymen qatar, eldegi jumyspen qamtylǵandardyń jalpy sany da ósip, 9,3 mln adamǵa jetti. Osylaısha, kórsetkishtiń ósýine qaramastan, jalpy jumyspen qamtý qurylymyndaǵy qashyqtan jumys isteıtinderdiń úlesi 0,47% deńgeıinde turaqtaldy.

"Fınprom" sondaı-aq, bul jumys túrin tańdaýǵa azamattardyń úıde kompúter, prınter, kseroks jáne basqa da keńse tehnıkalarynyń bolmaýy, sondaı-aq ınternettiń, qalaaralyq jáne halyqaralyq baılanystyń qoljetimsizdigi kedergi keltiretinin habarlady. 2025 jyly mundaı qyzmetkerlerdiń basym kópshiligi – 40 myń adam – jumys isteý úshin ózderiniń jeke tehnıkalyq quraldaryn paıdalanýǵa májbúr boldy. Jumys berýshi tarapynan jabdyqpen qamtamasyz etilgen qashyqtan jumys isteıtinder sanynyń ósýin atap ótken jón. 2023 jyly kúrt qysqarǵannan keıin bul kórsetkish qalpyna kele bastady: 2024 jyly ol 2,6 myń adamdy qurady, al 2025 jyly 4,2 myń adamǵa deıin ósti, dep atap ótti agenttik sarapshylary.

Erkindik adamdary: geografıa jáne erkindik demografıasy

Jappaı sıfrlandyrý týraly aıqaılaǵan urandarǵa qaramastan, qatal shyndyq mynadaı: qarapaıym prınterdiń nemese úı ınternetiniń bolmaýy áli de mıllıondaǵan qazaqstandyqty "ofıstik baýǵa" baılap otyr. Alaıda, muz erip, ulttyq statısıka búrosynyń derekteri bizge keńse rýtınasynan shyqqandardyń portretine kóz júgirtýge múmkindik beredi:

Baılanys/komýnıkasıa quraldaryn paıdalanatyn qashyqtan jumys isteıtinder sany:

Qashyqtan jumys isteıtinderdiń áleýmettik-demografıalyq keskini qyzyqty tosyn syılar usynady. Qazaqstandyq qashyqtan jumys isteýdiń basym bóligi áıelder ekeni belgili bolyp otyr. 2025 jyly qashyqtan jumys isteıtinder qataryna 25,1 myń áıel qosyldy, al erler bul formatta aıtarlyqtaı az – 19,1 myń.

Aýmaqtyq aspekti naqty kórsetedi: eńbek erkindigi ýrbanızasıamen qatar júredi. Eger 2024 jyly qala men aýyl arasyndaǵy teńgerim áreń saqtalsa (sáıkesinshe 22,8 myń jáne 20,8 myń adam), 2025 jylǵa qaraı alshaqtyq aıqyn boldy. Qalalyq aglomerasıalar 28,2 myń qyzmetkerge deıin serpin jasady, al aýyldyq jerlerde bul kórsetkish 16 myńǵa deıin tómendedi.

Óńirler boıynsha qashyqtan jumys isteý formatynyń taralýy shulyq kórpeni eske salady – proses óte birkelki emes jáne shashyrańqy júrip jatyr. 2025 jyly qashyqtan jumys isteıtinderdiń absolútti sany boıynsha úzdik úshtik qalyptasty: Túrkistan oblysy – 8,2 myń, Astana – 8,1 myń, Almaty oblysy – 6,4 myń adam.

Alaıda, "jarqyraǵan" sandy emes, óńirlik eńbek naryǵyndaǵy mundaı qyzmetkerlerdiń úlesin qarastyrsaq, sýret ózgeredi. Bul turǵydan eń progresıvti Astana men Mańǵystaý oblysy (árqaısysy 1,1%), sondaı-aq Túrkistan oblysy (1%) boldy. Qyzyqtysy, Almatyda 6 myńǵa jýyq qashyqtan jumys isteıtin qyzmetker bolǵanymen, jalpy sanyndaǵy olardyń úlesi óte shaǵyn – nebári 0,5%. Sonymen qatar, BQO jáne Pavlodar oblysy sıaqty birqatar óńirlerde qashyqtan jumys isteý is júzinde bastapqy kezeńinde: statısıkalyq kórsetkishter munda nólge jaqyn.

Qazirgi Qazaqstan úshin qashyqtan jumys isteý formaty – bul tek halyqta gadjetterdiń nemese baǵdarlamalyq jasaqtamalardyń bolý máselesi emes. Bul, eń aldymen, qoǵamnyń jetilýiniń ındıkatory, ózara senimniń jáne jeke erkindikke daıyndyqtyń kórsetkishi.

Ókinishke oraı, kóptegen basshylar áli de eski paradıgmalarmen ómir súredi. Olarǵa baǵynyshtylarynyń árbir qadamyn baqylap otyrý, adamdardy keńse qabyrǵalaryna "qamap" ustaý mańyzdyraq, olardyń eńbeginiń naqty nátıjesin baǵalaýdyń ornyna.