InfoHub Logo

Qazaqstannyń astyq eksporty álemdik naryqta kúrdeli jaǵdaıǵa tap boldy. Reseı tarapynan qoıylyp jatqan kedergiler men ishki salyq júıesindegi ózgerister eksportshylar men fermerlerdi qıyn tańdaý aldyna qoıdy. Burynǵy «seriktestik» pen «biryńǵaı naryq» týraly sózderdiń ornyna, endi Qazaqstannyń dástúrli naryqtarynan yǵystyrylyp jatqany týraly ashyq aıtylýda.

Bul týraly Infohub.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.

Reseı shekarasyndaǵy jańa talaptar

Reseı tarapynan Qazaqstanmen shekarada «sur ımportpen» kúres úshin turaqty baqylaý engiziletini týraly habarlandy. Bul týraly reseılik BAQ vıse-premer Alekseı Overchýktiń málimdemesine silteme jasap jazdy. Bul jańalyq qazaqstandyq júk kólikteriniń shekaradaǵy keptelisin arttyryp, shyǵyndar men kútý ýaqytyn uzartatyny sózsiz. Overchýktiń aıtýynsha, Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) elderimen ashyq kedendik shekara bolǵanymen, kórshi elderden keletin taýarlar ishki naryqta ádiletsiz báseke týdyrady. Sondyqtan Reseı bul jaǵdaıǵa «óte qatań sharalar» qoldanýǵa daıyn.

Buǵan deıin, 2025 jyldyń qyrkúıeginde, Reseı Federaldyq keden qyzmetine reseılik-qazaqstandyq shekara ýchaskesindegi mobıldi toptardyń baqylaýyn kúsheıtý tapsyrylǵan bolatyn. Overchýk bul sharalardyń ýaqytsha emes, turaqty bolatynyn atap ótti.

Iran naryǵyndaǵy qıyndyqtar

Ońtústik baǵytta da jaǵdaı kúrdelene túsýde. AQSH pen Izraıldiń Iranǵa qarsy áskerı áreketterine baılanysty Qazaqstan astyǵynyń bul elge eksporttalýy belgisiz merzimge toqtatyldy. Qazaqstan Zernolyq odaǵynyń analıtıka komıtetiniń basshysy Evgenıı Karabanovtyń aıtýynsha, jetkizilimder qysqa merzimdi perspektıvada toqtaǵan, al uzaq merzimdi perspektıvasy áskerı is-qımyldardyń jalǵasýyna baılanysty. Qazaqstannyń Iranǵa 2024/25 marketıń jylynda 1,2 mıllıon tonnadan astam arpa eksporttaǵanymen, áskerı jaǵdaı barlyq kelisimsharttar úshin fors-major bolyp otyr.

Buǵan qosa, geopolıtıkalyq shıelenis bastalmaı turyp ta Qazaqstan Reseımen básekelestiktiń kúsheıýinen bul naryqty birtindep joǵalta bastaǵan. Reseıde arpa ónimi jaqsy bolǵan kezde, Qazaqstannyń bul naryqtaǵy úlesi azaıady.

Eýropaǵa barar jol men balamalar

Eýropaǵa eksporttaý baǵyty da qaýip astynda. Qazaqstan astyǵynyń Reseı arqyly Baltyq porttaryna tranzıti táýekelge ushyraýda. Osyǵan baılanysty sala ókilderi balama baǵyttar boıynsha tarıfterdi tómendetýdi talap etýde. Qazaqstanǵa logıstıkany ártaraptandyrý qajet, biraq Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty (TMTM) áli de qajetti kólemde tasymaldaýdy qamtamasyz ete almaıdy.

Reseı porttary arqyly tasymaldaý EAEO-nyń biryńǵaı tarıfi boıynsha júzege asyrylady, bul eń arzan nusqa. Alaıda, reseılik astyqpen porttardyń joǵary júktemesine baılanysty qazaqstandyq júkter jıi kezek kútý rejıminde qalady. Baltyq teńizi porttaryn paıdalaný halyqaralyq tarıfterdi talap etedi, bul shyǵyndardy eki esege jýyq arttyrady.

Transkaspıı baǵytynyń ózinde de shekteýler bar: Potı porty úlken kólemdegi astyqty óńdeýge daıyn emes, al jalpy kólik shyǵyndary teńiz tarıfterinen eki ese joǵary. Sonymen qatar, Grýzıada tereń sýly porttyń joqtyǵynan TMTM jappaı júkter úshin tolyqqandy jumys istemeıdi.

Porttar men naryqtar arasyndaǵy aıyrbas

Reseı óz porttaryna qoljetimdilikti Reseı astyǵyn Ortalyq Azıa men Qytaıǵa eksporttaý quqyǵyna aıyrbastaýdy usyndy. Qazaqstandyq astyq óndirýshiler bul usynystyń ózderiniń tranzıtin buǵattaý áreketi dep sanaıdy. Olardyń pikirinshe, ońtústik naryqtar Reseı porttaryna qoljetimdilikten áldeqaıda mańyzdy. Zernolyq odaqtyń basshysy Nurlan Ospanov bul aıyrbasty tıimsiz dep atap, Reseıdiń Ortalyq Azıa naryǵyn tolyqtaı ıelenýi múmkin ekenin aıtty.

Qazaqstan Respýblıkasy Kólik mınıstrligi bul másele boıynsha Reseımen kelisimge qol jetkizilgenin aıtqanymen, ishki rásimderdiń merzimi belgisiz. Reseı tarapy eksporttyq júkterdi tasymaldaýǵa daıyn ekenin bildirgenimen, qazaqstandyq eksportshylar Reseıdiń kez kelgen ýaqytta tranzıtti buǵattaı alatynyna alańdaıdy.

QQS salyq júıesindegi ózgerister

İshki jaǵdaı da kúrdeli. Qazaqstannyń Salyq kodeksindegi QQS qaıtarýǵa qatysty jańa talaptar naryqta belgisizdik pen stagnasıa týdyrýda. Jańa erejeler boıynsha, eksportshy tólegen QQS-tyń tek 20%-y ǵana esepke alynady, al qalǵan 80%-y qaıtarylmaıdy. Bul ónim qunynyń 12,8%-yna qosymsha salyq júktemesin týdyrady. Bul óz kezeginde qazaqstandyq astyqtyń básekege qabilettiligin tómendetedi nemese fermerlerdiń satyp alý baǵasyn azaıtady. Salalyq qaýymdastyqtardyń baǵalaýy boıynsha, fermerlerdiń shyǵyny 120 mlrd teńgege jetýi múmkin.

Osylaısha, syrtqy qysym men ishki salyq júktemesi qazaqstandyq astyqtyń ekonomıkalyq maǵynasyn joǵaltý qaýpin týdyrýda.