Құқықтық реформалардың практикалық тиімділігі азаматтың билікпен тең дәрежеде сөйлесе алуымен өлшенеді. Дәл осы тұрғыдан Қазақстандағы заңнамалық өзгерістерге талдау жасаған саяси сарапшы, Қазақстан халықтық дипломатия орталығының вице-президенті Виталий Колточник, деп хабарлайды infohub.kz сайты.
Сарапшының бағамынша, Қасым-Жомарт Тоқаевтың президенттігі кезеңінде Қазақстанда мүлде жаңа құқық қорғау логикасы қалыптасты. Өзгерістер билік пен қоғамның өзара қарым-қатынасының іргелі негіздеріне қатысты: басқарылымды сақтай отырып, мемлекеттік институттар өз қызметін заңнамалық шеңбермен және қабылдаған шешімдерін дәлелдеу міндетімен барған сайын қатаң байланыстырып келеді. Бұл тәсілден «Тыңдайтын мемлекет» пен «Әділетті Қазақстан» тұжырымдарының практикалық жүзеге асуы байқалады: мұнда мықты билік әр азаматтың құқықтық кепілдіктерімен ұштасады.
Өзгерістердің ең көрнекі көрсеткіші — 2020 жылы енгізілген бейбіт жиналыстарды ұйымдастырудың хабарлама тәртібіне көшу. Митингілер мен пикеттер өткізу үшін ұйымдастырушыларға 5 жұмыс күні бұрын хабарлама жіберу жеткілікті, ал жергілікті атқарушы органдарға оны қарауға 3 күн берілген. Келісу тәртібі тек шерулер мен демонстрациялар үшін сақталды.
Құқық қолдану практикасының дамуына қосымша серпін 2025 жылғы 20 қаңтардағы Конституциялық соттың қаулысы берді. Конституциялық бақылау органы мынаны бекітті: егер таңдалған алаңда жөндеу жұмыстары немесе басқа іс-шараларға байланысты акция өткізу мүмкін болмаса, әкімдік ұйымдастырушыларға іс-шараның мақсаты мен ауқымын ескере отырып, орны немесе уақыты бойынша балама нұсқаларды ұсынуға міндетті.
Тәсілдерді қайта қарау азаматтық сектормен институционалдық өзара іс-қимылға да қатысты. 2022 жылдан бастап адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанында құқық қорғаушылардың құқықтарын қорғау жөніндегі арнайы жұмыс тобы жұмыс істейді. Оның құрамына күш құрылымдарының, ҚР Әділет министрлігінің, ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің өкілдері, сондай-ақ адвокатура мен үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері кірді. Бұл құрылым құқық қорғау қауымдастығын жүйелі қарсылас мәртебесінен қоғамдық бақылау серіктесі санатына көшіруге мүмкіндік берді. 2025 жыл бойы және 2026 жылдың 8 айында Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталыққа құқық қорғаушылардың құқықтарының бұзылуы туралы бірде-бір өтініш түскен жоқ, бұл осы ортадағы шиеленістің төмендегенін көрсетеді.
Құқық қорғау тірегін нығайтудағы іргелі қадам Конституциялық соттың қайта құрылуы болды. Азаматтар өздерінің конституциялық құқықтарын шектейтін нормативтік-құқықтық актілерге тікелей шағымдана алатын болды. Институттың дамуындағы жаңа кезеңді 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енген Конституция бекітті, ол адам құқықтары жөніндегі уәкілдің тәуелсіздігін бекітті.
Сот практикасындағы түбегейлі бетбұрыс Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің енгізілуімен болды. Жария-құқықтық дауларда мемлекеттік органның кінәлілігі презумпциясы заңнамалық түрде бекітілді: ауыртпалық түсіретін актінің заңдылығы мен негізділігін сотта дәлелдеу міндеті енді оны қабылдаған шенеуніктің өзінде.
Жүргізілген реформалар кешенін бағалай отырып, Виталий Колточник олардың табыстылығының шешуші факторын атайды. Қазіргі кезеңде ол — жергілікті жерлердегі құқық қолдану практикасының сапасы, нақтырақ айтсақ, сот жүйесінің, әкімдіктер мен лауазымды тұлғалардың белгіленген рәсімдік ережелерді мүлтіксіз сақтауға және қоғам сұраныстарына дәлелді жауап беруге дайындығы.