InfoHub Logo

Екі ғасыр бұрын қазақтар түнде жұлдыздарға қарап уақытты анықтап, күнтізбе жүргізіп, тіпті ауа-райын болжаған. Бұл білім көшпелі өмір салты мен қатал климат жағдайында өмір сүрген халық үшін өте маңызды болды. Алайда, бүгінде бұл дәстүрлі астрономиялық білімдердің тек елестері ғана қалды. Оның себебі неде?

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

«Есепшілердің» рөлі

Бұл білімді игергендерді «есепші» деп атаған. Олардың білімі тек уақытты анықтаумен шектелмеген. Олар жұлдыздарға қарап далада бағдар тауып, ауа-райының өзгеруін алдын ала болжап отырған. Тіпті, кейбір зерттеушілер қазақ киіз үйінің өзі – уақытты көрсететін күн сағаты және жылжымалы обсерватория іспеттес болған дейді. Киіз үйдің шаңырағы арқылы түнде жұлдыздардың қозғалысын бақылап, күндіз шаңырақтан түскен көлеңке арқылы уақытты анықтауға болатын.

Білімнің жоғалу себептері

Зира Наурзбай есімді зерттеушінің айтуынша, бұл білімнің жоғалуына бірнеше фактор әсер еткен. Ресей империясының отарлық саясаты қазақтардың дәстүрлі көшіп-қону жолдарын бұзып, жайылымдарды тартып алған. Бұл жағдай мал шаруашылығына кері әсер етіп, жұт сияқты табиғи апаттардың зардабын күшейткен.

Кеңес заманында дәстүрлі білім иелері, әсіресе, апаттарды алдын ала ескертетіндер немесе діни нанымдармен байланысты болғандар «идеологиялық жағынан жат» деп танылып, қуғын-сүргінге ұшыраған. Көптеген есепшілер жойылып немесе өз білімдерін кейінгі ұрпаққа жеткізе алмай қалған. Осылайша, қазақтың байырғы астрономиялық білімінің тек үзік-үзік деректері ғана сақталды.

Сақталған деректер мен пікірталастар

Бұл білімді сақтап қалуға тырысқандардың бірі – Кәмел Жүністегі. Ол лагерьде отырғанда Кунанбай Бейсенов есімді есепшіден дәстүрлі білімдерді үйренген. Кейін ол естігендерін жазып алып, басқа да есепшілерді іздеп, олардың әңгімелерін жинақтаған. Алайда, Жүністегінің жазғандары кейбір зерттеушілермен пікірталас тудырып, оның деректерінің нақтылығына күмән келтіреді.

Таласбек Әсемқұлов есімді жазушының естеліктері де осыған дәлел. Ол өзінің туған ауылындағы Мырзахан Оңғаров есімді есепшінің келесі қыстың өте суық болатынын болжап, колхозды жұттан аман алып қалуға көмектескенін баяндайды. Бұл жағдай дәстүрлі білімнің тек мәдени ғана емес, практикалық маңызының да зор болғанын көрсетеді.

Қорытынды

Қазақ халқының жұлдыздармен байланысты терең білімі тарихтың белгісіз кезеңдерінде жойылып кетті. Отаршылдық саясат пен кеңестік идеологияның қысымы бұл байырғы мұраның сақталуына мүмкіндік бермеді. Дегенмен, сақталған азғантай деректердің өзі қазақ халқының табиғатпен және аспан әлемімен қаншалықты тығыз байланыста болғанын айғақтайды.