InfoHub Logo

Қазақстанның қоймаларында ондаған жылдар бойы жатқан, бірақ қыруар ақша тұратын сайгак мүйізі енді заңды түрде сатылымға шығарылады. Бұл шешім жабайы табиғатты қорғау мен пайдаланудағы жаңа кезеңді білдіреді.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Қазақстан әлемдегі сайгак популяциясының 98%-дан астамын шоғырландыратын ел ретінде, осы сирек кездесетін жануардың құнды туындысы – мүйізін заңды айналымға енгізуге дайындалуда. Экология және табиғи ресурстар министрі Ерлан Нысанбаев 2026 жылдан бастап сайгак мүйізін сату басталатынын мәлімдеді. Бұл шара жануарларды қорғауға және браконьерлікке қарсы күреске бағытталған.

Сайгак: Қырылудан рекордтық санға дейінгі жол

Сайгак – Еуразия даласының ежелгі тұрғыны, мұз дәуірін аман өткерген жануар. Бүгінде Қазақстан оның басты мекеніне айналған. Алайда, қазіргі молшылық – бұл ондаған жылдар бойы жүргізілген қорғау жұмыстарының нәтижесі.

XX ғасырдың ортасында мемлекеттік қорғау аясында сайгак популяциясы белсенді түрде қалпына келтірілді. 1974 жылы Қазақстандағы сайгак саны 1,2 миллионға жетіп, бұл – кеңестік кезеңдегі ең жоғары көрсеткіш болды. Жануарлар өнеркәсіптік ауқымда ауланды: еті қой етінен арзанға сатылып, мүйізі экспортқа жіберілді.

Кеңес Одағының ыдырауы сайгак үшін апатқа айналды. Қорғау жүйесі құлдырап, далалар инспекторлардан босады. Браконьерлер тек мүйізді ғана аңдыды. Осы кезеңде «Алтын Дала» табиғатты қорғау бастамасы басталды. 1999 жылы билік атуға мораторий жариялады.

Қорғау шаралары нәтиже берді: 2015 жылдың сәуіріне қарай жануарлар саны 295 мыңнан асты. Алайда, сол жылдың мамыр айында Бетпақдала популяциясы пастереллез ауруынан қырылып, 80%-дан астам жануар өлді. Бұл жануарлардың биологиялық осалдығын көрсетті.

2017-2023 жылдар аралығында сайгак саны 12,6 есе өсті. 2023 жылғы есеп бойынша, жалпы саны 1,9 миллионға жетті. Ал 2025 жылғы көктемгі санақ 3,9 миллионды көрсетіп, 1974 жылғы тарихи максимумды үш еседен асырды.

Мұндай өсім жаңа міндеттерді тудырды. Сайгактар малмен жайылым үшін бәсекелесіп, егістіктерді таптайды. Ғалымдар қазіргі саны Қазақстан даласының есептелген азық қорынан үш есе артық екенін ескертеді. Сондай-ақ, Қазақстан Қытайға 1,5 мың сайгак беру туралы шешім қабылдады.

Мүйіз – «алтын кен»

Сайгак мүйізі дәстүрлі қытай медицинасында қызуды түсіретін, құрысуға қарсы және тыныштандыратын құрал ретінде жоғары бағаланады. Оның қолданыс аясы кең: қызу, бауыр аурулары, бас аурулары, құрысулар, астма.

Бұл дериваттар «Охотзоопром» РМҚК қоймаларында сақталып келді. Популяцияны басқару кезінде 232 157 мүйіз таңбаланды.

2025 жылдың желтоқсанында жағдай түбегейлі өзгерді. Самарқандта өткен СИТЕС (түрлері жойылып бара жатқан жабайы фауна мен флорамен халықаралық сауда конвенциясы) конференциясында Қазақстанға тек мемлекеттік қорлардағы мүйіздерді сату құқығы берілді. Жалпы жеткізілім көлемі үш жыл ішінде 30 тоннамен шектелді.

Экология министрлігінің хабарлауынша, қазіргі уақытта сайгак мүйізінің экспорты мәселесі талқылануда. Заңнамаға өзгерістер енгізіліп, шетелдік нарық зерттелуде. Мүйізді сату тетігі СИТЕС талаптарына сәйкес әзірленуде.

Әлеуетті сатып алушылар негізінен Қытай Халық Республикасының компаниялары. Импорттаушы ел үшін міндетті талаптардың бірі – тауардың барлық тізбегі бойынша цифрлық қадағалануын қамтамасыз ету. Бұл мақсатта «Қазақтелеком» АҚ сайгак дериваттарын таңбалау жүйесінің ресми операторы болып белгіленді.

Қаржылық аспектісі

Мәміленің қаржылық жағы әзірге белгісіз. Министрлік мүйіз сатудан түскен қаражаттың тек сайгактарды қорғауға бағытталатынын атап өтті. Алайда, мүйіздің сату бағасы мен оны таңбалау құны ресми түрде жарияланбаған.

Дегенмен, салалық ведомство экспортты заңдастыруды реттеуші құрал ретінде көреді. Оның бағалауы бойынша, қазақстандық тауардың нарыққа шығуы баға конъюнктурасын өзгертіп, браконьерлік пен контрабанданың ауқымына әсер етуі мүмкін. Бұл логиканың қаншалықты тиімді болатынын алдағы үш жылдағы сауда статистикасы көрсетеді.