InfoHub Logo

Қазақстанда қоғамдық көліктегі жолақы бағасы соңғы жылдары айтарлықтай өзгерген жоқ. Көптеген қалаларда бұл көрсеткіш 70-120 теңге аралығында сақталып отыр. Алайда, бұл тарифтер тасымалдаушылардың шынайы шығындарын ешқашан өтемейді. Жолаушылар үшін бағаны көтермеу мақсатында мемлекет жыл сайын субсидияны ұлғайтып келеді. Биыл да бұл қаржының көлемі артты.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Ең төменгі тарифтер мен шынайы құн

Ұлттық статистика бюросының дерегінше, ең арзан жолақы – 70 теңге – Шымкент, Ақтау және Түркістан қалаларында қолданылады. Ақтөбе, Атырау, Семей, Талдықорған сияқты бірқатар қалаларда жол жүру құны шамамен 80 теңге болса, Өскеменде – 90 теңге. Павлодар, Қарағанды, Қостанайда автобуспен жүру 100 теңгеге шығады.

Ал Астанада жолақы 110 теңге, Алматы мен Қонаевта ең жоғары – 120 теңге. Алайда, тасымалдаушылардың өздері бір жол жүрудің нақты құны бірнеше есе жоғары екенін айтады. Мысалы, Шымкентте 70 теңге тариф кезінде бір жол жүрудің өзіндік құны 700 теңгеге жетеді. Бұл айырманы бюджет өтейді. Петропавлда бұл көрсеткіш 345 теңге, Алматыда 120 теңге тарифке 400 теңгеге жуықтайды.

Мемлекеттік субсидияның рөлі

Жұмыс істеп тұрған тарифтер тасымалдаушылардың шығындарын жаппаған жағдайда, мемлекет олардың шығындарын өтеп отырады. Көлік министрлігі жалпы ережелерді белгілесе, шешімдер өңірлерде қабылданады. Олар бағыттар желісін құрып, қай бағыттарды әлеуметтік маңызы бар деп есептеуді, субсидия мөлшерін анықтайды.

Бұл миллиардтаған теңгеге келіп тіреледі, әрі бұл сома жыл сайын өсіп отыр. 2022 жылы бұл көрсеткіш бойынша барлық төлемдердің 80%-ы Астана, Алматы және Шымкент қалаларына тиесілі болған. 2026 жылға дейін жағдай айтарлықтай өзгерген жоқ. Миллиондық қалалардағы субсидия көлемі көпірлер мен жолдар сияқты ірі инфрақұрылымдық жобаларға жұмсалатын шығындармен пара-пар.

Астана: Тариф 5 есеге жуық төмендетілген

2026 жылы Астанада қоғамдық көлікті субсидиялауға 62,3 млрд теңге қарастырылған, бұл 2025 жылғы 50,6 млрд теңгеден жоғары. Бір жылда қаржыландыру шамамен 12 млрд теңгеге артты. Мұндай деректер adilet.zan.kz порталында және қалалық мәслихат сайтында жарияланды.

Субсидия көлемінің ұлғаюына жаңа бағыттардың іске қосылуы, жүргізушілер жалақысының өсуі, жанар-жағармай мен қосалқы бөлшектердің қымбаттауы себеп болды.

Астана қалалық көлік және жол-көлік инфрақұрылымын дамыту басқармасының хабарлауынша, қазіргі кезде қоғамдық көліктегі жолақы 110 теңге болса, бір жолаушыға шаққандағы орташа есептік тариф шамамен 500 теңгені құрайды.

Бүгінде елордада 117 бағыт жұмыс істейді, олардың басым көпшілігі субсидияланады. Қала өсіп, жолаушылар ағыны көбейген сайын, жақын жылдары шығындардың азаюына үміт арту қиын.

Алматы: Тариф 3,5 есеге жуық төмендетілген

Субсидия көлемі бойынша Алматы қаласы көш бастап тұр. Қалада 206 бағыт бар. 120 теңге тариф кезінде, екі жыл бұрын тасымалдаушылардың бағалауы бойынша, бір жол жүру құны 400 теңге болған.

2026 жылы Алматыда қоғамдық көлікті субсидиялауға 122,7 млрд теңге қарастырылған. Бұл өткен жылғымен шамалас. Салыстырмалы түрде, 2023 жылы 68,7 млрд, 2024 жылы 100 млрд теңге бөлінген.

Алматы қалалық жол қозғалысын ұйымдастыру және жолаушылар көлігі басқармасының мәліметінше, соңғы үш жылда субсидия көлемінің өсуіне тасымалдаушылардың шығындары мен жалақының өсуі әсер еткен. Сонымен қатар, осы кезеңде көптеген бағыттарда көліктер жаңартылып, жаңа бағыттар ашылған. Бұл да субсидияның жалпы көлемінің өсуіне ықпал етеді. Қазіргі кезде Алматыдағы жолақы 120 теңге, ал нақты құны әр бағыт бойынша әртүрлі.

Мемлекеттік бюджетке қосымша салмақ түсіретін тағы бір фактор – метро. Жолақыдан түсетін табыс шығындардың тек 17%-ын ғана жабады, қалғанын бюджет өтейді.

Шымкент – субсидия көшбасшысы

Шымкент еліміздегі ең төменгі тарифтердің бірін – 70 теңгені сақтап отыр. Алайда, бір жол жүрудің нақты құны 10 есе жоғары. Соңғы үш жылда субсидия көлемі 1,7 есе артқан. 2016 жылдан бері тариф өзгермеген. Ал орташа нақты тариф 700 теңге болса, айырманы субсидия жабады.

Бүгінде Шымкентте 83 қалалық бағыт бар, оның 79-ы әлеуметтік маңызы бар деп саналады. Оларды қолдауға 2026 жылы 44,8 млрд, 2025 жылы 42 млрд теңге бағытталған. Осыған орай, билік тарифті 50 теңгеге – 120 теңгеге дейін көтеруді талқылап жатыр.

Жағдайды қиындататын фактор – жол жүру ақысын төлемейтіндердің көптігі. Өткен жылдың күзінде электронды билет жүйесі операторы Шымкенттегі тәуліктік жолаушылар ағыны 600 мыңнан асатынын, бірақ тек жартысы ғана төлем жасайтынын хабарлаған.

Аймақтардағы жағдай

Өткен жылы тек Өскеменде қоғамдық көлікті субсидиялауға 10,5 млрд теңге, ал 2026 жылы 16,5 млрд теңге жұмсалды. Қазіргі кезде жолақы 90 теңге (безнал) және 130 теңге (наличный) болып тұр. Билік халық үшін қолжетімділік пен бюджет шығындары арасындағы тепе-теңдікті іздеп отыр.

Семейде 43 бағыт бар, олардың барлығы әлеуметтік маңызы бар. 2025 жылы оларды субсидиялауға 7,2 млрд теңге бағытталған. Қазір қала жолаушыға емес, километрге төлеу моделіне көшуде. Сонымен қатар, шығындарды азайту үшін бағыттар желісі қайта қаралуда. Қазіргі кезде жолақы 80 теңге (безнал) және 140 теңге (наличный).

Павлодарда жағдай басқаша. 2025 жылы қоғамдық көлікті субсидиялауға шамамен 17 млрд теңге бағытталды: 13,9 млрд теңге – автобустарға, 3,16 млрд – трамвайларға. Павлодарлық тасымалдаушыларға субсидиялар тек көрсетілетін қызмет сапасы үшін төленеді. Бұған дейін бір жол жүрудің ең төменгі өзіндік құны 192 теңге, ең жоғарысы – 700 теңге болған.

Өткен жазда субсидия шығындарын азайту үшін облыс орталығында автобус қозғалысы схемалары оңтайландырылды. Нәтижесінде үш рентабельді емес бағыт жойылып, төрт бағыт екеуге біріктірілді. Бұл қалаға жылына төрт миллиард теңге үнемдеуге мүмкіндік береді.

Ақсуда да осындай шаралар қолданылуда. 2026 жылдың наурызында үш бағыт жабылды. Билік мұны бюджет шығындарын, соның ішінде тасымалдаушыларға субсидияларды азайту ниетімен түсіндірді.

Петропавлда жарты жыл бұрын субсидия төленбегендіктен көлік дағдарысы орын алды. Автопарктер қала билігін автобустарды тоқтатумен қорқытты. Жергілікті әкімдік бюджет тапшылығына байланысты қажетті соманы бөле алмағанын түсіндірді.

Қорытынды

Бюджет шығындарының өсуіне байланысты билік тасымалдаушылардың кірістерін бақылауды күшейтуге тырысуда. Алматыда, мысалы, екінші төлем жүйесі – Avtobys енгізілуде. Бұл жүйелердің негізгі мақсаты – есеп айырысудың ашықтығын қамтамасыз ету.

Жалпы алғанда, ел бойынша жағдай шамамен бірдей. Бюджетке түсетін салмақ артып отыр, бірақ бұл жолақы бағасын тежеуге мүмкіндік береді. Сондықтан бүгінгі басты мәселе – субсидияларды азайту емес, мемлекет төлейтін миллиардтаған теңгенің қаншалықты тиімді жұмсалып жатқаны.