InfoHub Logo

Қазақстандағы экологиялық төлемдердің, яғни утильсбор ақшасының қайда жұмсалатыны туралы көптен бері айтылып жүрген сұраққа «Жасыл даму» АҚ (РОП операторы) жауап берді. Компания 2024-2025 жылдардағы жұмыс нәтижелері мен алдағы жоспарларын жариялап, қаржының нақты қай бағыттарға бағытталғанын ашықтап көрсетті.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

«Жасыл даму» деген не?

Компания өз жұмысының құқықтық негізін түсіндіріп, «Жасыл даму» ешқандай жеке мемлекеттік бағдарлама емес екенін және қаражатты өз еркімен жұмсамайтынын атап өтті. Барлық утильдік төлемдер Экологиялық кодекс пен үкімет қаулыларында белгіленген ережелерге сәйкес жұмсалады.

«Қазіргі таңда заңнамада «Жасыл даму» бағдарламасы деген ұғым жоқ. Алайда, «Жасыл даму» АҚ 2022 жылғы 18 қаңтардағы №20 үкімет қаулысына сәйкес, өндірушілердің (импорттаушылардың) кеңейтілген міндеттемелерінің операторы болып белгіленді», – делінген компанияның жауабында.

Демек, «Жасыл даму» жеке қор емес, утильдік төлемдерді жинап, оларды Экологиялық кодексте алдын ала анықталған бағыттарға бөлетін оператор рөлін атқарады.

Қалдықтарды қайта өңдеуге 185 млрд теңге

Ресми жауапқа сәйкес, ең үлкен шығын бағыты – қалдықтарды қайта өңдеу және екінші шикізаттар саласындағы жобаларды жеңілдірілген қаржыландыру. Оператор РОП мәліметінше, 2024-2026 жылдарға осы мақсаттарға 185 млрд теңге қарастырылған. Бұл қаражат «Жасыл даму»-да қалмай, өнеркәсіпті дамыту қоры арқылы нақты жобаларға бағытталады. Ақша қалдықтарды қайта өңдеу зауыттарын салу мен жаңғыртуға, сұрыптау желілерін іске қосуға, сондай-ақ екінші шикізатпен жұмыс істейтін компаниялардың жабдықтары мен инфрақұрылымын жаңартуға жұмсалады.

«Утильдік төлем қаражаты «Өнеркәсіпті дамыту қоры» АҚ арқылы қалдықтарды қайта пайдалануға даярлау, сұрыптау, өңдеу және жою бойынша өндірістерді салу мен дамыту жобаларын қаржыландыруға бағытталады», – деп түсіндірді РОП операторы.

«Жасыл даму» деректері бойынша, қалдықтарды басқару саласындағы 25 инвестор қазірдің өзінде 93,7 млрд теңге алған. Бұл қаражат екі жыл ішінде бөлінген.

«Қаржыландырылған жобалар аясында жалпы қуаттылығы жылына 395 мың тонна болатын 14 қалдық өңдеу зауытын іске қосу, қуаттылығы жылына 490 мың тонна болатын төрт сұрыптау желісін ашу, сондай-ақ 112 қоқыс таситын арнайы көлік сатып алу жоспарлануда», – деп хабарлады компания.

Бұл жобаларға тартылған жеке инвестициялар көлемі 18,7 млрд теңгені құрады. «Жасыл даму» хабарлауынша, нысандардың көпшілігі әлі құрылыс кезеңінде, сондықтан инвестициялардың тиімділігі уақытқа созылады.

EcoQolday: нақты өңдеу үшін төлем

Жаңа өңдеу қуаттарын салу бойынша инвестициялық жобалардан бөлек, РОП операторының жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды қолдауға арналған жеке бағыты бар. Бұл – EcoQolday бағдарламасы. Ол қалдықтармен жұмыс істеу нарығында, яғни оларды жинау, тасымалдау және өңдеумен айналысатын компанияларға арналған. Бұл жағдайда төлемдер нысандардың құрылысына емес, нақты өңделген көлемге байланысты.

2024 жылы РОП операторы EcoQolday бағдарламасының қаржыландыруын қайта іске қосты. Бүгінгі таңда бағдарлама бойынша 84 келісімшарт жасалған, ал 2024-2025 жылдардағы жалпы төлем көлемі 884 млн теңгеден асқан. Бағдарлама қайта іске қосылғаннан кейін өңдеу көлемі айтарлықтай өскен.

«2024 жылы 11 мың тонна қалдық өңделді, ал 2025 жылы бұл көрсеткіш бес есеге жуық өсіп, 49 мың тоннадан асты. Екі жылда барлығы 60 мың тоннадан астам қалдық өңдеуге бағытталды, оның басым бөлігі қағаз бен шыны. 2026 жылға EcoQolday-ды жүзеге асыруға 2,3 млрд теңге қарастырылған», – делінген жауапта.

Инфрақұрылым және экологиялық ағарту

Бөлек шығын бағыты – бөлек жинауды дамыту және экологиялық ағарту. Компания хабарлағандай, бұл шығындар өңдеудің жылдам өсуін бермесе де, Экологиялық кодекске міндетті бөлік ретінде енгізілген.

«РОП операторы экологиялық мәдениетті қалыптастыруға және қалдықтарды бөлек жинауды дамытуға бағытталған іс-шаралар жүргізеді. Бұл контейнерлер мен эко-урналар орнату, ақпараттық материалдар тарату, сондай-ақ ұлттық парктер мен мектептерде білім беру жобаларын қамтиды», – дейді «Жасыл даму» өкілдері.

Компания утильсбордың тиімділігін толық бағалау тек толық есептілік жарияланғаннан кейін мүмкін болатынын атап өтті.

«РОП операторының 2025 жылға арналған есебі уәкілетті органға 2026 жылдың 1 мамырына дейін ұсынылғаннан кейін орналастырылады. Оған дейін қаражаттың жұмсалуы туралы деректер жекелеген бағыттар бойынша, бірыңғай жиынтықсыз беріледі», – деп хабарлады «Жасыл даму».

Қазақстандағы утильдік төлем бастапқыда қалдықтарды қайта өңдеуді дамытуға экономикалық ынталандыру ретінде ойластырылған болатын. Алайда, іс жүзінде бұл тетіктің тиімділігі ұзақ уақыт бойы даулы мәселе болып келді. Төлемдер жиналғанымен, қалдықтарды қайта өңдеу деңгейі төмен болып, қатты тұрмыстық қалдықтардың көбі полигондарға жөнелтілді. Бұл халық пен бизнес арасында «Утильсбор ақшасы қайда кетеді?» деген сұрақ тудырды.

Өндірушілер мен импорттаушылардың кеңейтілген міндеттемелері (РОП) жүйесі қайта іске қосылғаннан кейін мемлекет «бірыңғай қор» моделінен бас тартып, Экологиялық кодекс нормалары арқылы қаражатты реттелген түрде бөлуге көшті. Нәтижесінде, утильсбор бүгінде бірыңғай бағдарлама емес, әртүрлі тиімділік мерзімі бар құралдар жиынтығы ретінде жұмыс істейді.