كەڭ اۋقىمدى گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر قازىرگى قازاقتاردىڭ گەن قورىنىڭ تاڭقالارلىق بىرتەكتىلىگىن كورسەتىپ، «رۋلىق مىنەز» تۋرالى قالىپتاسقان ستەرەوتيپتەردى جوققا شىعارادى، دەپ حابارلايدى infohub.kz.
الماتىلىق 20 جاستاعى ستۋدەنت ارۋجان جۇماباەۆا اتا-اناسىنىڭ اراسىنداعى داۋ-داماي رۋلاردىڭ ايىرماشىلىعىمەن تۇسىندىرىلەتىن وتباسىندا ءوستى: اكەسى — ارعىن، اناسى — اداي. تۋىستارى اناسىنىڭ ەموسيونالدىلىعىن «اداي تەمپەرامەنتىنە»، ال اكەسىنىڭ تاباندىلىعىن «ارعىن قايسارلىعىنا» جاتقىزاتىن. ءوزى سابىرلى مىنەزىمەن ەرەكشەلەنەتىن ارۋجان وسى ستەرەوتيپتەردىڭ قانشالىقتى نەگىزدى ەكەنىنە قىزىقتى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ پروفەسسور-زەرتتەۋشىسى امانجول قالىش رۋلار تۋرالى ستەرەوتيپتەردىڭ تاريحي-گەوگرافيالىق نەگىزى بار ەكەنىن تۇسىندىرەدى: ءارتۇرلى تايپالار ءار ءتۇرلى كليماتتىق ايماقتاردا ءومىر ءسۇرىپ، ءارتۇرلى شارۋاشىلىقپەن اينالىسقان، بۇل جەرگىلىكتى مادەني ەرەكشەلىكتەردى قالىپتاستىرعان. رۋ مەن شەجىرە كۋلتى قازاقستاننىڭ باتىسى مەن وڭتۇستىگىندە كوشپەلى ءومىر سالتى ۇزاعىراق ساقتالعاندىقتان كۇشتىرەك، ال سولتۇستىك پەن شىعىستا رەسەي يمپەرياسى مەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ اسەرىنەن رۋلىق جادى السىرەگەن.
الايدا قازىرگى گەنەتيكا باسقا سۋرەتتى كورسەتەدى. جالپى گەنەتيكا جانە سيتولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى لەيلا جانسۇگىروۆا سىرتقى كەلبەت گەنوتيپ پەن ورتانىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋى ناتيجەسىندە قالىپتاساتىنىن، ال رۋعا جاتاتىندىق Y-حروموسوما ارقىلى بەرىلەتىنىن جانە ونىڭ سىرتقى كەلبەتكە اسەرى دەرلىك جوق ەكەنىن اتاپ وتەدى. انالىق گەنەتيكالىق جەلىلەر دە ماڭىزدى: اناسى ارقىلى بەرىلەتىن ميتوحوندريالىق دنق ەنەرگەتيكالىق پوتەنسيالعا جاۋاپ بەرەدى.
پالەوگەنەتيكا جانە ەتنوگەنوميكا ورتالىعىنىڭ عالىمدارى ءارتۇرلى قازاق رۋلارىنىڭ 1021 وكىلىنىڭ گەنومىن تالداپ، «تاڭعالارلىق گەنەتيكالىق بىرتەكتىلىكتى» انىقتادى. جۇزدەر اراسىنداعى Y-حروموسوما بويىنشا ايىرماشىلىق شامامەن 10%، ال ءجۇز ىشىندەگى تايپالار اراسىندا شامامەن 20% قۇرايدى. ەڭ كوپ تارالعان گاپلوگرۋپپا — C2 (48،9%)، كەرەيلەردە 83%-دان ارعىنداردا 10%-عا دەيىن وزگەرەدى. ءبىراق بۇل ايىرماشىلىقتار تەك Y-حروموسوماعا قاتىستى، بۇكىل گەنومعا ەمەس: عاسىرلار بويى رۋارالىق نەكەلەردىڭ ناتيجەسىندە تۇقىم قۋالايتىن ماتەريالدىڭ نەگىزگى بولىگى ورتاق بولدى.
قازاقتارعا، كوپتەگەن ازيالىق حالىقتار سياقتى، الكوگولدى ىدىراتاتىن فەرمەنتتەردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستى گەنەتيكالىق نۇسقالار ءتان، ءبىراق بۇل بۇكىل پوپۋلياسياعا ورتاق قاسيەت. تابيعي سۇرىپتاۋدىڭ نەگىزگى سيگنالدارى يممۋنيتەت پەن زات الماسۋعا جاۋاپتى حروموسومالاردا شوعىرلانعان — بۇل قاتال كليمات پەن كوشپەلى تاماقتانۋعا بەيىمدەلۋدىڭ ناتيجەسى.
«رۋلىق مىنەزگە» كەلسەك، گەنەتيكتەر ونى تاربيە مەن ورتامەن بايلانىستىرادى. جۇيكە جۇيەسىنىڭ تۋا بىتكەن سەزىمتالدىعى، ەگەر وتباسىندا ءتيىستى ۇلگىلەر بولسا عانا، يمپۋلسيۆتىلىككە اينالۋى مۇمكىن. «مەن „رۋلىق“ مىنەزدىڭ قانداي دا ءبىر سەنساسيالىق جاڭالىقتارىن كۇتپەيمىن»، — دەيدى جانسۇگىروۆا. عالىمداردىڭ قورىتىندىسى: قازىرگى قازاقتار گەنەتيكالىق تۇرعىدان بىرتەكتى، ال «رۋلىق مىنەز» تۋرالى تۇسىنىكتەر مادەني مۇرانىڭ بولىگى بولىپ قالا بەرەدى جانە عىلىمي نەگىزدەلمەگەن.