شىمتەزەكتى باتپاقتار — تابيعاتتاعى ەڭ ءىرى كومىرتەگى قويمالارىنىڭ ءبىرى. ولار جەر بەتىندەگى توپىراقتاعى كومىرتەگىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن ساقتايدى، الايدا بۇل ەكوجۇيەلەر ب ۇلىنگەن جاعدايدا جاھاندىق جىلىنۋدى كۇشەيتەتىن پارنيكتىك گازداردىڭ كوزىنە اينالادى. بۇل تۋرالى infohub.kz سايتى حابارلايدى.
عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، شىمتەزەكتى باتپاقتار كليماتتىق رەتتەۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ولار وسىمدىك قالدىقتارىنىڭ باياۋ ىدىراۋى جۇرەتىن سۋلى ورتادا قالىپتاسادى. مىڭداعان جىلدار بويى بۇل باتپاقتار اتموسفەراداعى كومىرقىشقىل گازىن ءسىڭىرىپ، ونى شىمتەزەك قاباتتارىندا ساقتاپ كەلەدى. الايدا ادام ارەكەتى — درەناج، اۋىل شارۋاشىلىعى، شىمتەزەك ءوندىرۋ جانە ورمان ورتتەرى — بۇل تەپە-تەڭدىكتى بۇزادى.
باتپاقتار قۇرعاتىلعاندا نەمەسە ورتەنگەندە، ونداعان جىلدار بويى جيناقتالعان كومىرتەگى تەز ارادا اتموسفەراعا شىعادى. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، زاقىمدالعان شىمتەزەكتى باتپاقتار جىل سايىن الەمدىك كومىرتەگى شىعارىندىلارىنىڭ شامامەن 5 پايىزىن قۇرايدى. بۇل — اۆياسيا سالاسىنىڭ شىعارىندىلارىمەن سالىستىرىلاتىن كورسەتكىش.
ساراپشىلار شىمتەزەكتى باتپاقتاردى قورعاۋ كليماتتىق ماقساتتارعا جەتۋدەگى ەڭ ءتيىمدى شارالاردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ وتەدى. ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ — سۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ جانە وسىمدىك جامىلعىسىن قايتارۋ — كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازايتىپ قانا قويماي، بيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋعا دا كومەكتەسەدى. بۇۇ-نىڭ باعالاۋىنشا، الەمدەگى شىمتەزەكتى باتپاقتاردىڭ تەك 15 پايىزى عانا قورعاۋ ايماقتارىندا ورنالاسقان.
كليماتتىق كەلىسىمدەر اياسىندا ەلدەر شىمتەزەكتى باتپاقتاردى قورعاۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرىن كۇشەيتۋدە. مىسالى، ەۋروپا وداعى 2030 جىلعا قاراي قالپىنا كەلتىرىلەتىن ەكوجۇيەلەر تىزىمىنە باتپاقتاردى ەنگىزدى. قازاقستاندا دا بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارىلىپ، سۋلى-باتپاقتى جەرلەردى ساقتاۋ باعدارلامالارى ازىرلەنۋدە.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ءاربىر ادامنىڭ ارەكەتى ماڭىزدى. باتپاقتى جەرلەردى قۇرعاتۋدان اۋلاق بولۋ، ورگانيكالىق ونىمدەردى تۇتىنۋ جانە جەرگىلىكتى ەكولوگيالىق باستامالاردى قولداۋ — وسىنىڭ ءبارى كليماتتىق تۇراقتىلىققا ۇلەس قوسادى. شىمتەزەكتى باتپاقتاردى ساقتاۋ — بولاشاق ۇرپاققا تازا ءارى تۇراقتى الەم قالدىرۋدىڭ كىلتى.